Broeckaert, Karel

Karel Broeckaert, lid van de Gentse rederijkerskamer De Fonteine De Fonteine De Fonteine is een rederijkerskamer, de volledige aanduiding luidt: Koninklijke Soevereine Hoofdkamer van Retorica De Fonteine, gevestigd te Gent. Lees meer , werd wellicht geboren in een Gents middenklassengezin als de zoon van Jacob Jan en Suzanna Petronella Jaspaert. Over zijn jeugdjaren is weinig bekend, al is het aannemelijk dat hij een zekere literaire vorming genoot, gezien de vele referenties naar Franse en Engelse filosofen in zijn werk (onder wie Voltaire en Benjamin Franklin). De meeste teksten van zijn hand waren satirisch van aard. Zijn dagbladen hekelden zo de ondeugden en dwaasheden van mens en maatschappij. Waar hij het belang van de godsdienst verdedigde, bespotte hij bijgeloof en volksdevotie in zijn Sysse-Panne. Als gematigd aanhanger van de Franse Republiek gebruikte Broeckaert deze werken vooral om zijn ideologische standpunten kracht bij te zetten. Na 1800 zou hij zich tot de roman keren als instrument om het Nederlands te promoten, dat in de Zuidelijke Nederlanden als cultuurtaal steeds meer door het Frans verdrongen werd.

Dagbladschrijver en politieke publicist

Tijdens de eerste Franse bezetting zorgde Broeckaert met zijn dagblad Dagelyks Nieuws van Vader Roeland (1792-1793) voor ophef. Hierin vertolkte hij de positie van de ‘gewone man’ door zichzelf als fictief personage op te voeren: de stovenmaker Roeland. Broeckaert liet zich hierbij inspireren door de Franse journalist Jacques René Hébert. Deze had met zijn Parijse krant een gelijkaardige schelmenfiguur gecreëerd: ‘Père Duchesne’, een stovenmaker die, ondanks zijn sociale achtergrond, doortastende waarheden verkondigde. Vrijwel elke aflevering van het Dagelyks Nieuws begon met een anekdote waarin Roeland de lezer vertelde over zijn recentste bezoek aan zijn stamcafé, waar de lokale barbier, appelverkoper en bakker zich uitlieten over de maatschappelijke problemen van hun tijd. De culturele elite in de Zuidelijke Nederlanden las doorgaans Frans. Dit wijst erop dat het Dageyks Nieuws, aangezien het blad in het Nederlands was gesteld, mogelijk een breder publiek wist te bereiken. Broeckaerts tijdschrift volgde zo de beslissingen van de wetgevende macht op de voet en vergrootte de schaal waarop over politiek gepraat werd.

Enkele jaren later publiceerde Broeckaert het politiek-satirische tijdschrift De Sysse-Panne (1795-1798), waarin hij zijn politieke opponenten te Gent ‘hun saus wilde geven’, ofwel hun de waarheid wilde zeggen. Waar Broeckaert veeleer een gematigd republikein was, stak hij maar al te graag de draak met zijn linkse tegenstanders, waaronder de redactie van Den Demokraet (1795). Deze keer voerde Broeckaert drie personages op: de volkse, bijgelovige Gysken, de radicale hervormingsgezinde Deugdelyke Herte en de gematigde republikein Bitterman. Deze laatste figuur, die bemiddelde tussen de meer uitgesproken stemmen, wordt vaak gelezen als Broeckaerts fictieve alter-ego. Terwijl zijn lezers hem associeerden met ‘den goeden Bitterman’, kon Broeckaert via de stem van Gysken ook meer radicale standpunten formuleren, die kritisch waren voor het Franse bestuur. Deze figuur, die in zekere zin een voortzetting van zijn Vader Roeland was, beloofde zijn lezers dat hij hen altijd zou zeggen waar het op stond. Door in het Gentse dialect te schrijven wist Broeckaert aldus een nieuwe machtsfactor aan te spreken: de publieke opinie. Misschien is het net omwille van deze toegankelijkheid dat Broeckaerts werk een doorn in het oog van de Franse censor werd. Het bleek alleszins een slimme zet om zijn werk in het Nederlands uit te brengen. De Sysse-Panne was een echt begrip geworden in het Gentse literaire landschap. In 1799 zou Jozef Bernard Cannaert Cannaert, Jozef Bernard Jozef Bernard Cannaert (1768-1848) was politicus, magistraat en auteur over taalkundige en historische onderwerpen. Lees meer een ‘spin-off’ uitgeven, waarbij hij teruggreep naar verschillende personages uit Broeckaerts werk. Deze Briefwisseling tusschen Vader Gys en verscheyde andere geleerde Persoonen maakte van Gysken het hoofdpersonage.

De eerste Vlaamse volksroman

Na 1800, en onder invloed van de inlijving van de Zuidelijke Nederlanden bij Frankrijk, begon de tweede helft van Broeckaerts carrière, waarbij hij zich explicieter zou inzetten voor de Nederlandse taal Taal De ontwikkeling van het Nederlands vormde tot diep in de 20ste eeuw een fundamenteel aandachtspunt in de Vlaamse beweging. De wijze waarop het geschreven en gesproken Nederlands gehanteer... Lees meer , en vooral het Vlaamse dialect. Op persoonlijk vlak werd deze fase gekenmerkt door zijn verhuizing naar Aalst, waar hij als griffier bij het vredegerecht benoemd werd en lid werd van de rederijkerskamer Rederijkerskamers De rederijkerskamers waren genootschappen die zich sinds de 15e eeuw toelegden op toneel en dichtkunst in de volkstaal. In de 18e en 19e eeuw speelden ze ook een belangrijke rol in de ver... Lees meer aldaar: De Catharinisten Koninklijke Aloude Rederijkerskamer De Catharinisten De Aalsterse rederijkerskamer De Catharinisten organiseerde in 1807-1810 in volle Franse overheersing een dichtwedstrijd over de Belgen. Lees meer . In de Zuidelijke Nederlanden waren de taalverhoudingen rond 1800 uiterst gespannen. Met de komst van Napoleon kwam het Nederlands als cultuurtaal steeds meer onder druk te staan. Samen met dichter en toneelschrijver Jan Baptist Frans Hoffmans (1772-1821) organiseerde Broeckaert een tweetalige dichtwedstrijd met als thema ‘De Belgen’, waarmee hij rivaliseerde met een door de taalparticularist  Frans Donaat van Daele Van Daele, Frans Frans Donaat van Daele (1737-1818) was een Ieperse redererijker die een eigen, op het West-Vlaams gebaseerde spelling ontwierp. Lees meer  uitgeschreven wedstrijd. In zijn feestrede bij de prijsuitreiking pleitte hij voor het behoud van de eigen cultuur binnen het Franse rijksgeheel.

Ook na de nederlaag van Napoleon bleef het Broeckaerts nadrukkelijke keuze om in het Nederlands te publiceren. Zo verzorgde hij de publicatie van een reeks almanakken, waaronder De dobbele Schapers Almanak voor de jaren 1815 en 1816. Daarin publiceerde hij de eerste Vlaamse volksroman, Jellen en Mietje, een novelle die verhaalt over een ‘vrijage’ onder ambachtslieden die openhartig hun dialect spreken. Ook hier bediende Broeckaert zich van het Gentse dialect om zijn onvrede met de erbarmelijke toestand van het Nederlands aan te kaarten. In een van zijn volgende novelles, Den jongen Tobias, nam de eerder genoemde Gysken opnieuw het woord, deze keer om de groeiende kloof tussen het Frans en ‘de vlaemsche tael’ te betreuren, die ‘min en min gesproken [werd]’. 

Broeckaert schreef met zijn teksten duidelijk voor een lokaal, Nederlandstalig publiek en creëerde daarbij plaats voor het dialect. Tegelijkertijd keerde hij zich tot het Koninklijk Instituut voor Wetenschappen, Letteren en Schone Kunsten te Amsterdam en koesterde hij plannen om met Noord-Nederlandse auteurs samen te werken aan een geschiedenis van de rederijkerskamers. Daarnaast is het volgens de Nederlandse literatuurhistorica Janneke Weijermars aannemelijk dat hij voorstander was van een ontwikkeling van de moedertaal naar Noord-Nederlands model, gezien hij aanstuurde op ‘eene zelfste Dialecte’, die ‘de twee vereenigde volkeren op het nouwste en voor altoos zal verbinden’.