Meertens, Piet

Zeeuw in de verstrooiing

Bij aanvang van zijn studie Nederlands verhuisde Meertens van zijn geboorteplaats Middelburg naar Utrecht (later naar Amsterdam). Hij bleef echter gedurende de rest van zijn leven actief in het culturele en wetenschappelijke leven in Zeeland. Hij noemde zich altijd ‘Zeeuw in de verstrooiing’. Meertens promoveerde in 1943 op Letterkundig leven in Zeeland in de zestiende en de eerste helft der zeventiende eeuw en was initiatiefnemer van de Encyclopedie van Zeeland. Bij zijn 80ste verjaardag verscheen een bundel met een selectie uit zijn Zeeuwse opstellen. Hij was laureaat van de Grote Prijs van Zeeland voor Taal- en Letterkunde (1964) en kocht in 1966 een tweede huis in Middelburg, waarin hij zijn omvangrijke Zeeuwse boekencollectie en papieren onderbracht, die hij vóór zijn dood aan de provinciale bibliotheek schonk.

Carrière en publicaties

Na mislukte carrières in het onderwijs en aan de Utrechtse universiteitsbibliotheek werd Meertens in 1930 secretaris van de toen opgerichte dialectencommissie van de Koninklijke Akademie van Wetenschappen (later KNAW). Die werd in 1934 en 1948 uitgebreid met respectievelijk volks- en naamkundecommissies en daarna samengebracht in de Centrale Commissie voor Onderzoek van het Nederlands Volkseigen. In 1979 vernoemde de Akademie haar naar de eerste secretaris: het P.J. Meertens Instituut.

Tijdens zijn studie was Meertens begonnen met publicatie van volkskundige artikeltjes, tekstedities en artikelen over kerkgeschiedenis. Al vóór zijn aanstelling bij de Akademie was hij redacteur van Volkseigen (voor volkskunde en dialectologie) en medewerker/bestuurslid van literaire bladen en organisaties. Vanaf 1940 tot aan zijn pensioen was hij Nederlands redactiesecretaris van het Vlaams-Nederlandse tijdschrift Volkskunde, officieel orgaan voor de Amsterdamse volkskundecommissie.

Gedurende zijn carrière bekleedde Meertens talloze bestuursfuncties, redacteurschappen en mandaten in volkseigenorganisaties, letterkundige commissies, wetenschappelijke en politieke initiatieven. Even talrijk zijn Meertens’ publicaties, waaronder opvallend veel recensies, (literaire) kritieken en lemmata voor encyclopedieën en lexicons. Omvangrijke volkskundige publicaties zoals het Groot-Nederlands Groot-Nederland Groot-Nederland is een politiek en cultureel begrip dat respectievelijk staat voor een staatkundige vereniging van België of Vlaanderen met Nederland en de culturele en taalkundige samen... Lees meer opgezette De Nederlandse Volkskarakters (1938) of De Lof van den Boer (1942), waarvan hij co-redacteur was, kwamen buiten de commissies om tot stand.

Vlaamse connecties

Na zijn aanstelling in de dialectencommissie in 1930 maakte Meertens studiereizen naar Vlaanderen. Hij bezocht de dialectcentrales in Gent en Leuven. De Gentse dialectoloog Edgard Blancquaert Blancquaert, Edgard Edgard Blancquaert (1894-1964) was een neerlandicus die zich inspande voor de verspreiding van het Algemeen Nederlands. Hij ontpopte zich als antifascistische flamingant. Lees meer bracht hem de beginselen bij van het bevragen van dialectsprekers en annoteren van hun taalgebruik. In de jaren daarna trokken ze jaarlijks door Zeeland ten behoeve van het Zeeuwse deel van Blancqaerts dialectatlas. Door veelvuldige bezoeken en intense contacten bouwde Meertens aan zijn Vlaamse netwerk en vriendenkring, vooral in de meer links georiënteerde vleugel van de Vlaamse beweging. In 1960 werd hij buitenlands erelid van de Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal- en Letterkunde Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde (KANTL) De Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal- en Letterkunde (KANTL, 1886) is een instelling die zich in de loop van haar geschiedenis heeft ingezet zowel voor taalculturele, -wetenschappeli... Lees meer .

Groot-Nederlander

Tijdens zijn eerste bezoek aan Gent in 1930 woonde Meertens de opening bij van de vernederlandste universiteit, wat een diepe indruk op hem maakte. Kort daarop onderging hij tijdens een wandeling door Leuven een plotselinge bekering tot de Groot-Nederlandse gedachte. Hij noemde zich nadien Groot-Nederlander, zoals in een interview in het Vlaamse blad Hooger Leven Hooger Leven (1927-1938) Hooger Leven (1927-1938) was een algemeen katholiek Vlaams weekblad opgericht door Gerard Walschap. Nadat het blad initieel een politiek neutrale voer, steunde het de Katholieke Vlaamsche... Lees meer (1938). Al werd hij lid van de Dietsche Bond Dietsche Bond De Dietsche Bond (1917-1941) werd opgericht als activistisch gezind alternatief voor het neutrale Algemeen-Nederlands Verbond. De bond nam verschillende prominente activisten op in zijn ... Lees meer , hij woonde nooit een activiteit van de organisatie bij en het leidde nooit tot een politieke stellingname. Wel was het gedachtegoed van deze organisatie impliciet een inspiratiebron voor ‘geestelijke weerbaarheid’ tegen het nationaalsocialisme. Na aanvang van de Duitse bezetting vond hij het in het licht van de tegenstellingen tussen de anti- en pro-Duitse vleugel van de Dietsche Bond moeilijk om positie te kiezen en voelde hij zich bijgevolg niet langer thuis in deze vereniging. In gesprek met de militante Groot-Nederlander Domela Nieuwenhuis Nyegaard Domela Nieuwenhuis Nyegaard, Jan Derk Jan Derk Domela Nieuwenhuis Nyegaard (1870-1955) was predikant en pangermanist. Tijdens beide wereldoorlogen collaboreerde hij met de Duitse bezetter met de bedoeling een zelfstandig Vlaa... Lees meer bleek diens opvatting over ‘het Joodse vraagstuk’ voor Meertens onverenigbaar met zijn christelijke overtuiging.

Noord-Zuid

In 1943 richtte Meertens met enkele anderen de illegale Nederlands-Vlaamse Vereniging Noord-Zuid Nederlands-Vlaamse Vereniging Noord en Zuid De Nederlands-Vlaamse Vereniging Noord en Zuid ontstond in 1943, toen een aantal Nederlanders, onder wie oud-leden van de Dietsche Bond (DB) en het Dietsch Studentenverbond (DSV), in Amst... Lees meer op, die ijverde voor een hereniging van Nederland Nederland Nederland is met Vlaanderen verbonden door de economische infrastructuur, de taal en de geschiedenis. Vanaf eind 18de eeuw kreeg die verbondenheid in taal en cultuur op uiteenlopende mani... Lees meer en Vlaanderen na de oorlog. Hij kreeg dat jaar van Duitse autoriteiten in Nederland toestemming naar Vlaanderen te reizen, waar hij in het geheim contacten wilde leggen met geestverwanten. Duitse autoriteiten in België ontzegden hem echter de toegang. Uitgerekend de invloedrijke Groot-Nederlandse historicus Pieter Geyl Geyl, Pieter Pieter Geyl (1887–1966) was een Nederlandse historicus met uitgesproken Groot-Nederlandse opvattingen, die een belangrijke rol speelde in het Vlaams-nationalisme tijdens het interbellum.... Lees meer bekritiseerde de politiek Groot-Nederlandse koers van het comité. Geyl schreef aan Meertens dat hij het idee van een staatkundig samengaan doctrinair vond en vreesde dat het de aanleiding zou vormen voor grote verdeeldheid

Na de oorlog werd het illegale comité omgezet in een vereniging die zich richtte op culturele uitwisseling. Ze hief zich in 1957 op na enkele jaren een sluimerend bestaan te hebben geleid.