Bomans, Godfried

Biografie

Godfried Bomans groeide op in een streng rooms-katholiek gezin met afstandelijke ouders. Alles was er gericht op een deugdzaam leven als aanloop tot het hiernamaals. Als – deels onbewuste – reactie probeerde Bomans de warmte en levensvreugde die hij in zijn jeugd moest ontberen te compenseren door het najagen van gezelligheid en zelfbevestiging. Ook schrijven was voor hem een weermiddel. Hij begon er al vroeg mee en debuteerde in zijn gymnasiumperiode. De studies rechten, in Amsterdam, en psychologie, in Nijmegen, volgde hij met gering animo en voltooide hij niet.

Zijn eerste twee boeken, Pieter Bas (1937) en Erik of het klein insectenboek (1941), waren meteen zeer succesvol en leverden hem een grote bekendheid op. Die werd versterkt toen hij na de Tweede Wereldoorlog Tweede Wereldoorlog De Tweede Wereldoorlog werd in Vlaanderen getekend door de onvoorwaardelijke collaboratie van het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV). De samenwerking met de bezetter en de bestraffing erva... Lees meer ging schrijven voor Elsevier Weekblad en de Volkskrant. Voor deze laatste schreef hij de populaire strip Pa Pinkelman, die zijn - eenzijdige - status als ‘humorist’ bevestigde.

Bomans schreef inderdaad geestig en zijn kolderieke humor was soms over the top, maar in de loop van zijn leven domineerde meer en meer zijn beschouwende en serieuze kant.

Vanaf de jaren 1950 was hij, eerst door de radio, daarna door de televisie Televisie Als geen ander massamedium heeft de televisie bijgedragen aan de vorming van de Vlaamse ‘verbeelde gemeenschap’. Terwijl de staatshervormingen zich voltrokken, werd de Vlaamse natie dagel... Lees meer , een zeer bekende en welkome mediapersoonlijkheid, die door zijn originele optredens en zijn virtuoze taalgebruik amuseerde en fascineerde. Gaandeweg evolueerde hij daarbij van ‘paljas’ in panels tot een steeds ernstiger presentator en interviewer. Ondanks alle roem en waardering bleef Bomans een innerlijk eenzame, onrustige en onzekere man. Zijn plotselinge overlijden in 1971 schokte Nederland Nederland Nederland is met Vlaanderen verbonden door de economische infrastructuur, de taal en de geschiedenis. Vanaf eind 18de eeuw kreeg die verbondenheid in taal en cultuur op uiteenlopende mani... Lees meer en België België Geen Vlaamse beweging zonder België. Het is ook onmogelijk om België te begrijpen zonder de geschiedenis van de Vlaamse beweging erbij te betrekken. Tussen het ontstaan van een culturele ... Lees meer .

Bomans en Vlaanderen

Voor Vlaanderen had Bomans een zwak. Hij gaf er talloze lezingen op uitnodiging van onder meer het Davidsfonds Davidsfonds (DF) Het Davidsfonds is een katholieke Vlaamse cultuurvereniging, die werd opgericht in januari 1875. Lees meer en ervoer ieder verblijf in België als een feest. Vlaanderen was voor hem het leven zoals hij het wenste: hij vond de mensen er lief, prettig-naïef en hartelijk, fundamenteel anders dan de zakelijke Nederlanders. Hij had het idee dat er in Vlaanderen nog iets leefde van een idylle, de plattelandssfeer van Felix Timmermans Timmermans, Felix Felix Timmermans (1886-1947) is de auteur van een omvangrijk en veelgelezen oeuvre. Tot zijn bekendste romans horen Pallieter (1916) en Boerenpsalm (1935). Tijdens de Eerste Wereldoorlog ... Lees meer , die hij in Nederland niet langer terugvond.

In Nederland beleefde het rooms-katholicisme in de jaren 1960 een revolutionaire ontwikkeling die Bomans toejuichte, maar hij betreurde het dat hiermee ook veel vertrouwde ‘sfeer’ én essentiële zaken verdwenen. In Vlaanderen was voor Bomans veel meer bewaard gebleven van de in Nederland inmiddels verloren warmte. Hij benijdde de Vlaming zijn ogenschijnlijk tijdloze sfeer, ‘want elke afwezigheid van horloges is hier iets hemels. Het is een vooruitlopen op een toestand die wij postuum zullen beleven.’

Bomans leefde op als hij in Vlaanderen was, maar hij had er toch niet willen wonen. Het was er warm, maar hij miste er een kritische houding, ‘het vermogen tot het toetsen van werkelijke waarden’. De Vlaming geeft meestal ontwijkende antwoorden en wanneer men kritisch tot de kern doordringt, ontstaat bij hem of haar de vrees dat het uit is met de gezelligheid van het gesprek, meende hij. Bij Vlaamse jongeren ontbrak het volgens hem aan weerbaarheid jegens ouderen en het establishment, een gevolg van een overwegend paternalistische gezinsstructuur, waarin de ouders hun kinderen overschaduwden.

Bomans en de Vlaamse beweging

Met de Vlaamse kwestie heeft Bomans zich nauwelijks ingelaten. Zijn interactie met de Vlaamse beweging beperkte zich tot een incidentele ontmoeting of een gelegenheidsopmerking. Zo pleitte hij in het Noorden wel eens voor meer begrip voor ‘de’ Vlamingen, die ‘vechten in de loopgrachten’ voor het behoud van de Nederlandse cultuur en die ‘de kastanjes uit het vuur halen waar wij ons aan warmen’.

Het was vanuit zijn affiniteit met Timmermans’ idyllische voorstellingswereld dat Bomans na de Tweede Wereldoorlog Tweede Wereldoorlog De Tweede Wereldoorlog werd in Vlaanderen getekend door de onvoorwaardelijke collaboratie van het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV). De samenwerking met de bezetter en de bestraffing erva... Lees meer de verdediging van de Vlaamse schrijver opnam, toen deze in diskrediet kwam door zijn betrokkenheid bij de collaboratie Collaboratie Collaboratie verwijst naar de samenwerking met de bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog, in casu van het Vlaams-nationalisme en een deel van de Vlaamse beweging. Lees meer . Volgens hem had Timmermans onder een stolp geleefd en woonde hij in de artificiële wereld van zijn scheppingen. De realiteit van de oorlog had hem overvallen en hem weggerukt uit de droom van de middeleeuwen. Als zo’n man overvallen wordt door de realiteit van een oorlog, aldus Bomans, kan hij gemakkelijk falen. Desalniettemin laakte Bomans de vijandige houding jegens Timmermans na de Bevrijding. Dat deze tijdens de oorlog een Duitse prijs had geaccepteerd (zie Rembrandtprijs Rembrandtprijs (1936-1943) De Rembrandtprijs was een initiatief van graanhandelaar en mecenas Alfred Toepfer en moest de ‘Nederduitsche Literatuur en Kunst’ bevorderen. De prijs werd tussen 1936 en 1942 uitgereikt.... Lees meer ) zag hij als een gemakkelijke aanleiding voor ‘de kleine man uit de straat’ om een beroemdheid neer te kunnen halen.

Vlaanderen en Bomans

Bomans’ belangstelling voor Vlaanderen vond in 1967 haar neerslag in Denkend aan Vlaanderen, een bundel met niet altijd even diepgravende beschouwingen over ‘het Zuiden’, die wegens het sterk anekdotische karakter en de als neerbuigend ervaren toonzetting in Vlaams(gezind)e culturele middens de nodige wrevel veroorzaakte. De critici namen vooral aanstoot aan het feit dat uitgerekend Bomans, die te boek stond als ‘vriend’ en liefhebber van Vlaanderen, de auteur was van dit bijwijlen nogal clichématig aandoende portret. Dat de Nederlander (onbedoeld) een gevoelige snaar had geraakt, bleek bovendien uit de kleine ketting van publicaties die zijn bundel op gang bracht. Terwijl Gaston Durnez Durnez, Gaston Gaston Durnez (1928-2010) was een van de toonaangevende Vlaamse journalisten van zijn tijd. Als medewerker van onder andere De Standaard, Het Volk en Ons Erfdeel en als boekenschrijver ve... Lees meer met Denkend aan Nederland (1968) een even ironisch als warm spiegelboek leverde, koos Karel Jonckheere Jonckheere, Karel Karel Jonckheere (1906-1993) was een auteur en propagandist voor de Vlaamse letterkunde in binnen- en buitenland. Lees meer in Leer ze mij kennen… de Vlamingen (1969) en Denkend aan de Nederlanden (1970) voor een ernstigere, meer corrigerende aanpak, met een grondig gedocumenteerd relaas als tegengif voor Bomans’ al te frivool-essayistische schets van Vlaanderen.

Met deze dialoog in boekvorm was het laatste woord tussen Bomans en ‘Vlaanderen’ echter nog niet gezegd. Enkele maanden voor zijn dood hield de Nederlandse schrijver - naar aanleiding van het 25-jarige bestaan van het Belgisch-Nederlands Cultureel Verdrag Belgisch-Nederlands Cultureel Verdrag Het Belgisch-Nederlands Cultureel Verdrag regelde van 1946 tot 1995 de politieke en ambtelijke samenwerking tussen enerzijds Nederland en anderzijds België, en vooral Vlaanderen. Lees meer - een aantal interviews met min of meer prominente Vlamingen, die de BRT uitzond onder de titel Een Hollander ontdekt Vlaanderen. Ook deze serie kreeg in België een kritisch onthaal, niet alleen om het wat eendimensionale beeld van ‘de Vlaming’, maar ook omdat men de keuze van de gesprekspartners eenzijdig vond: overwegend hoogopgeleide ouderen, nauwelijks progressieven en weinig vrouwen. Bomans gaf te zijner verdediging aan dat de selectie en de montage van de interviews een vertekend beeld creëerde. Ook de volgens hem genuanceerdere boekversie Een Hollander ontdekt Vlaanderen (1971) zorgde bij Vlaamse critici echter voor gemengde reacties.  

Veel Vlamingen koesterden grote waardering voor Bomans, maar hadden soms moeite met zijn onverhoedse ironie. ‘Hij kon van de grootste ernst in de puurste kolder vallen, zonder je eerst te waarschuwen. En dat maakte de Vlaamse lezer wel eens korzelig. Die lezer wilde wel lachen, maar vroeg vooraf een seintje. […]’, meende Gaston Durnez.