Mertens, Herman-Emiel

Herman-Emiel Mertens stamde uit een onderwijzersgeslacht. Verschillende familieleden langs moederskant stapten in de collaboratie Collaboratie Collaboratie verwijst naar de samenwerking met de bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog, in casu van het Vlaams-nationalisme en een deel van de Vlaamse beweging. Lees meer . Na de oorlog was de jonge Herman-Emiel Mertens dan ook van dichtbij getuige van de repressie Repressie Lees meer .

Mertens doorliep de klassieke humaniora aan het Onze-Lieve-Vrouwcollege in Boom (1940-1941) en het Klein Seminarie van Hoogstraten (1941-1946). Zijn dictieleraar in Hoogstraten was Ast Fonteyne Fonteyne, Ast Lees meer , naar wie hij erg opkeek. Van 1946 tot 1948 studeerde hij wijsbegeerte aan het Sint-Jozefseminarie van het aartsbisdom Mechelen. Vervolgens mocht hij theologie gaan studeren aan de Gregoriana in Rome. Hij behaalde er het licentiaat in 1953 en het doctoraat in 1957, met een proefschrift getiteld L’hymne de jubilation chez les synoptiques. In 1952 werd hij door kardinaal Van Roey Van Roey, Ernest-Joseph Ernest-Joseph van Roey (1926-1961) was Kardinaal-Aartsbisschop van Mechelen. Hij aanvaardde geleidelijk de onvermijdelijkheid van een eentalig Vlaanderen en bestreed het Vlaams-nationalis... Lees meer tot priester gewijd. Na een kort intermezzo als legeraalmoezenier, eerst voor de Belgische strijdkrachten in Duitsland (BSD) te Aken en dan aan het Centre d’Instruction des Brancardiers et des Infirmiers (CIBI) voor dienstplichtige seminaristen en religieuzen te Aalst, werd hij in 1957 professor theologie aan het Sint-Jozefseminarie (lagere cyclus). In 1963 maakte hij de overstap naar het Grootseminarie in Mechelen (hogere cyclus), waar hij lesgaf tot 1970. In 1969 werd hij docent systematische theologie aan de Faculteit Godgeleerdheid van de Katholieke Universiteit te Leuven. Hij gaf ook godsdienstles aan de Faculteit Rechtsgeleerdheid. In 1993 ging hij op emeritaat als gewoon hoogleraar.

Amnestie

In de jaren 1960-1970 kwam Mertens onder invloed te staan van nieuwe theorieën over secularisatie, evenals nieuwe ontwikkelingen in de eschatologie, waarvan de protestantse theoloog Jürgen Moltmann de voortrekker was. Voor Mertens ging het in het geloof minder om een doctrine dan om een praxis, meer bepaald om de beleving van evangelische waarden, waarvan vrijheid en medemenselijkheid voor hem de belangrijkste waren. Het is vanuit deze these van geloof als waardenbeleving – de ondertitel van Waaraan je hart zich hecht (1982), het handboek dat hij in zijn lessen gebruikte en dat acht drukken kende – dat Mertens zich inzette voor de amnestie Amnestie Lees meer kwestie. Naar eigen zeggen nam hij hiertoe het besluit in 1975, een kerkelijk ‘heilig jaar van verzoening’, maar zijn familiegeschiedenis zal hier niet vreemd aan zijn geweest. Zijn artikel ‘Kristenen eisen amnestie!’, in 1975 verschenen in Mensen Onderweg, vond veel bijval in de Vlaamse beweging. Het werd in verschillende tijdschriften en kranten besproken of overgenomen. Voor Mertens was amnestie een concrete uitdrukking van verzoening, een evangelische waarde die christenen – individueel en collectief – moesten nastreven, tot in het maatschappelijk-politieke domein toe. Naar aanleiding van Mertens’ oproep stelde een groep Vlaamse prominenten (onder wie Raymond Derine Derine, Raymond Raymond Derine (1926-1987) was jurist, hoogleraar, politicus, auteur en polemist. Hij was Antwerps schepen voor de CVP en voorzitter van het Davidsfonds (1970-1972), en zette zich in voor... Lees meer , Maurits Coppieters Coppieters, Maurits De progressieve Vlaams-nationalist en christelijke humanist Maurits Coppieters (1920-2005) was vanaf het midden van de jaren 1960 een van de boegbeelden van de Volksunie (VU). Lees meer , Carlo Heyman Heyman, Carlo Carlo Heyman (1920-1994) was gewoon hoogleraar kunstgeschiedenis aan de KU Leuven. Van 1973 tot 1977 was hij voorzitter van het Davidsfonds en in dezelfde periode ook een tijdlang voorzit... Lees meer en Anton van Wilderode Coupé, Cyriel (pseudoniem Anton van Wilderode) Cyriel Coupé (1918-1998), beter bekend onder zijn pseudoniem Anton van Wilderode, was priester, auteur, dichter en classicus. Lees meer ) in januari 1976 een ‘Boodschap [voor amnestie] tot alle inwoners-humanisten van dit land’ op. In hetzelfde jaar verzorgde Mertens een themanummer over amnestie voor Kultuurleven. De ‘amnestiepredikant’ zette ook zijn schouders onder de amnestie-acties die het Taal Aktie Komitee Taal Aktie Komitee (TAK) Het Taalaktiekomitee (TAK) (1972) is een partijpolitiek-onafhankelijke Vlaams-nationalistische actiegroep met – zeker tot in de jaren 1990 – als handelsmerk ludieke stunts en verrassende ... Lees meer (TAK) organiseerde in 1984-1985 naar aanleiding van het bezoek van paus Johannes-Paulus II aan België. Hij deed dit samen met andere geestelijken zoals Van Wilderode, dominicaan Remi van de Walle Van de Walle, Remi Dominicaan Ambroos-Remi van de Walle (1927-1993) was een populaire predikant, onder andere op tal van Vlaamsgezinde gelegenheden. Hij ijverde voor de aanwezigheid van zijn kloosterorde in... Lees meer , jezuïet Karel van Isacker Van Isacker, Karel Karel van Isacker (1913-2010) was priester van de Sociëteit van Jezus, historicus, publicist, hoogleraar UFSIA, advocaat, volksvertegenwoordiger voor de katholieke partij (1919) en minist... Lees meer , kapucijn Max Wildiers Wildiers, Max Max Wildiers (1904-1996) was theoloog en publicist. Hij engageerde zich in diverse Vlaamsgezinden (studenten)bewegingen en kringen. Lees meer , Koenraad Stappers (Abdij van Averbode) en Eligius Dekkers Dekkers, Jan Priester Jan Dekkers (1915-1998) was de vijfde abt van de abdij van Steenbrugge en vanaf 1968 voorzitter van het Jozef Lootensfonds. Lees meer en Emiel Pil Pil, Emiel (1924-1992) Emiel Pil (1924-1992) was een priester, abdijbibliothecaris in Steenbrugge en godsdienstleraar in Schaarbeek. Hij speelde een actieve rol in de Vlaamse beweging, onder andere in het Verbo... Lees meer (Abdij van Steenbrugge).

Mertens was tevens predikant en spreker op heel wat Vlaamse gelegenheden, zoals 11 juli-vieringen en Sint-Lutgardisfeesten. Door zijn inzet voor amnestie werd hij dikwijls gevraagd de homilie te houden op uitvaarten van repressieslachtoffers. Hij was lid van het IJzerbedevaartcomité IJzerbedevaartcomité Lees meer , maar zegde zijn steun hieraan op toen amnestie er langzaam van de agenda verdween. Vervolgens sloot hij zich aan bij het aanbevelingscomité van de IJzerwake IJzerwake De IJzerwake is een Vlaams-nationale manifestatie die, na een eerste editie in 1995, sinds 2003 plaatsvindt als radicaal alternatief voor de IJzerbedevaart. Lees meer . Daarnaast situeerde Mertens’ Vlaamsgezinde engagement zich op cultureel vlak. Omdat theologie gaat over het geloof, en dit geloof in zijn persoonlijk-intieme karakter uitdrukking vindt in de moedertaal, pleitte hij voor het publiceren van theologische geschriften in het Nederlands. Hetzelfde argument bracht hem ertoe de Nederlandse poëzie en literatuur als een vindplaats voor de theologie (locus theologicus) te zien. In dit licht dient zijn essay Schoonheid is Uw naam (1997) te worden gelezen, dat handelt over de samenhang tussen religieuze en esthetische ervaring, maar evengoed zijn studies over Jan Hammenecker Hammenecker, Jan Jan Hammenecker (1878-1932) was een Vlaamse priester, leraar, dichter en schrijver, die invloed uitoefende op de Vlaamse scholieren- en studentenbeweging en de katholieke vlaamse meisjesb... Lees meer en Felix Timmermans Timmermans, Felix Felix Timmermans (1886-1947) is de auteur van een omvangrijk en veelgelezen oeuvre. Tot zijn bekendste romans horen Pallieter (1916) en Boerenpsalm (1935). Tijdens de Eerste Wereldoorlog ... Lees meer . Vanaf 1978 was Mertens was overigens bestuurslid van het Felix Timmermans-genootschap.

Mertens oefende geregeld zware kritiek uit op het kerkelijke instituut en episcopaat. Dit omdat zij uit klerikalisme en conservatisme een verregaande democratisering van de kerk zouden tegenhouden, en omdat zij zich niet schaarden achter de Vlaamse beweging, en een van haar strijddossiers – nl. amnestie – niet overnamen.