Vansteenkiste, Joris

Opleiding en rassenstudie

Joris Vansteenkiste werd op 23 september 1928 ingekleed in de orde der predikbroeders, waar hij de kloosternaam Clemens kreeg. Aan zijn keuze voor de dominicanen zal de charismatische uitstraling van zijn dorpsgenoot Jules Callewaert Callewaert, Jules Dominicaan Jules Laurentius Callewaert (1886-1964) verwierf bekendheid als flamingantisch predikant. Zijn sympathie voor het VNV deed hem aan het begin van de Tweede Wereldoorlog de colla... Lees meer niet vreemd zijn geweest. Na studies filosofie en theologie aan de opleidingshuizen van de orde te Gent en te Leuven, werd hij op 22 december 1934 tot priester gewijd. Vervolgens werd hij naar het Angelicum in Rome gezonden voor een lectoraat in de theologie.

In de tweede helft van de jaren 1930 verdiepte de jonge pater zich in de rassenleer, een studie die in 1939 uitmondde in een artikel in Kultuurleven. Hierin stelde hij dat theorieën over de meer- of minderwaardige positie van het ene ras tegenover het andere een wetenschappelijke grondslag misten, en dat een praktische toepassing van deze theorieën – zoals de Jodenvervolging – dan ook ‘eenvoudig iets belachelijks’ was (zie Antisemitisme Antisemitisme Lees meer ). Volgens het vrij vage standpunt van de dominicaan moest men voor een positiebepaling tegenover de Joden eerder kijken naar hun ‘godsdienstige en maatschappelijke werking en invloed’ en vervolgens de religieuze en sociale wetenschappen ‘laten beslissen en oordelen over de middelen die men gebruikt’. Deze verwijzingen naar de Joden werden geschrapt in de herwerkte versie van het artikel, die in 1945 als brochure verscheen.

Van de Tweede Wereldoorlog tot de verheerlijking van Verschaeve

Gedurende de oorlog verbleef Vansteenkiste in het klooster van Gent. Na de bevrijding kwam hij in opspraak omdat hij een voortvluchtige collaborateur Collaboratie Collaboratie verwijst naar de samenwerking met de bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog, in casu van het Vlaams-nationalisme en een deel van de Vlaamse beweging. Lees meer had helpen onderduiken. Eind 1945 werd hij veroordeeld tot twee jaar opsluiting. Deze straf werd begin 1947 in beroep omgezet tot een levenslange ontzetting uit zijn burgerrechten, wat in oktober 1950 werd gereduceerd tot vijf jaar. Na zijn vrijlating werd Vansteenkiste naar Rome gezonden, waar hij lid werd van de Commissio Leonina, die de kritische uitgave verzorgt van het oeuvre van Thomas van Aquino.

Bij de tweede uitgave van het verzameld werk van Cyriel Verschaeve Verschaeve, Cyriel Cyriel Verschaeve (1874-1949) was een West-Vlaamse priester, literair auteur, kunstbeschouwer en publicist, die bekend werd als icoon van de Frontbeweging en het opkomende Vlaams-national... Lees meer deed men beroep op de dominicaan om deel 6 – de religieuze geschriften – in te leiden. In zijn introductie verwees Vansteenkiste tweemaal naar Verschaeves commentaar bij de vijfenvijftig stellingen van Sonderführer Henss over Europa und der neue Glaube, waarin de West-Vlaamse priester-dichter het nationaalsocialisme met het christendom probeerde te verzoenen. Vansteenkiste betreurde dat de tekst niet in dit deel van het verzameld werk werd opgenomen, aangezien hij het zonder meer als religieus werk beschouwde, dat bovendien niets aan actualiteitswaarde had ingeboet:

‘Het gaat er nl. over de betrekkingen tussen de louter menselijke gemeenschap (volk, staat, kultuurgroep, enz.) en de allesomvattende gemeenschap, de Kerk. Het probleem, anders gesteld dan in 1942, blijft actueel; ook de beschouwingen van Verschaeve die een diepgaande en edele apologie van de Kerk zijn, en hemelhoog uitrijzen boven de onbenullige resistentie-schrijvelarij en de bekrompen uitlatingen van het politiek katholicisme.’

Ook voor deel 8 van het verzameld werk klopte men aan bij Vansteenkiste, meer bepaald voor een inleiding op Verschaeves Gedenkschriften over de Tweede Wereldoorlog Tweede Wereldoorlog De Tweede Wereldoorlog werd in Vlaanderen getekend door de onvoorwaardelijke collaboratie van het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV). De samenwerking met de bezetter en de bestraffing erva... Lees meer en een preliminaire beschouwing bij de reeds genoemde commentaar op Henss’ theses. Zijn teksten veroorzaakten heel wat deining binnen het redactiecomité. Dirk Vansina Vansina, Dirk Dirk Vansina (1894-1967) was een schrijver en schilder. Hij was betrokken bij meerdere tijdschriften, Het Vlaamsche Volkstooneel en de kunstenaarbeweging De Pelgrim. Hij schreef veel en b... Lees meer oordeelde dat Vansteenkiste – zij het met apologetische doeleinden – te veel nadruk legde op Verschaeves keuze voor de collaboratie Collaboratie Collaboratie verwijst naar de samenwerking met de bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog, in casu van het Vlaams-nationalisme en een deel van de Vlaamse beweging. Lees meer , en dat zijn omschrijving van de Jodenvervolging binnen Verschaeves gedachtewereld als een ‘detailzaak’ (bedoelende een weinig belangrijk detail) onacceptabel was. Aanvankelijk weigerde de dominicaan enige aanpassing aan de geleverde kopij toe te staan, maar na bemiddeling van zijn confrater Remi-Valeer vanden Bussche Vanden Bussche, Valeer Remi-Valeer Vanden Bussche (1908-1968) was een Vlaamse dominicaan met een passie voor letterkunde en esthetica. Zowel voor als na de Tweede Wereldoorlog was hij een van de promotoren van... Lees meer bond hij in. Helemaal ontmijnd was de tekst echter niet. Zo kan men in de gedrukte versie lezen dat Vansteenkiste de uitgave van de Gedenkschriften verdedigt, ondanks hun ‘omstreden’ karakter. Zijn eerste argument hiervoor luidt dat Verschaeve tijdens de oorlog zijn intellectuele zenit had bereikt; zijn tweede argument dat zo bekendheid kon worden gegeven aan Verschaeves ‘principiële en objectieve gedachtegang’ waarmee hij boven het politieke gekrakeel uitsteeg.

Vansteenkistes naoorlogse activiteit situeerde zich verder vooral op het vlak van de Thomasstudie. Van 1951 tot 1953 verbleef hij in Ottawa, om er de Canadese sectie van de Commissio Leonina te organiseren. Vervolgens werd hij professor benoemd aan het Angelicum, waar hij verschillende vakken middeleeuwse filosofie en theologie doceerde. In 1974 werd de pater benoemd tot gastdocent aan het grootseminarie van Rolduc. Decennialang was Vansteenkiste de drijvende kracht achter de Rassegna di Letteratura Thomistica, een periodiek die voorzag in een kritische bibliografie van het thomisme. Een tweetal jaar voor zijn dood noopte ziekte hem dit werk stop te zetten.