Vlaams-Zuidafrikaanse Cultuurstichting (VZACS)

Oorsprong

De Stichting Vlaams Kultureel Centrum Johannesburg kwam voort uit de laatste wilsbeschikking van J.M. Missak (1906-1980), zoon van een gefortuneerde Armeense vader en een Vlaamse moeder. In 1949 had Missak zich in Zuid-Afrika gevestigd en in Johannesburg een landhuis gekocht. Bij testament werd dit landhuis nagelaten aan de Randse Afrikaanse Universiteit (RAU) onder de voorwaarde dat er een centrum van zou worden gemaakt voor de bevordering van de Vlaamse en Armeense cultuur in Zuid-Afrika. Deze schenking zou geïnspireerd zijn door Camiel de Vleeschauwer De Vleeschauwer, Camiel Camiel de Vleeschauwer (1918-2004) was lid van het Jong Dinaso en vervolgens van de Eenheidsbeweging-VNV. Hij emigreerde na de Tweede Wereldoorlog naar Zuid-Afrika, waar hij een rol speel... Lees meer , een vriend van Missak en een Vlaming die eveneens sinds 1949 in Zuid-Afrika woonde. De Vleeschauwer riep na het overlijden van Missak de hulp in van een groep vooraanstaanden uit de Vlaamse politieke en culturele wereld, waaronder André Vlerick Vlerick, André André Vlerick (1919-1990) speelde als econoom en politicus in de periode 1950-1970 een belangrijke rol in de studie en in het beleid met betrekking tot de Vlaamse economische ontwikkeling... Lees meer , Wim Jorissen Jorissen, Wim (sr.) Wim Jorissen (1922-1982) was een radicaal Vlaams-nationalistisch boegbeeld van de Volksunie (VU), die in de pioniersjaren van de partij en tot het midden van de jaren 1970 het succes en d... Lees meer , Robert Orlent Orlent, Bob Lees meer , Ward Thielemans en pater Arthur Verthé Verthé, Arthur Arthur Verthé (1926-2024) was een missionaris en leraar in Leopoldstad, die zich inzette voor het sociaal-culturele leven van de Vlamingen in Kongo. Na zijn terugkeer naar België werd med... Lees meer , om de weifelende universiteit over de streep te trekken. Deze groep flaminganten waren reeds vertrouwd met Zuid-Afrika en sympathiseerden met de Afrikaners. Daarnaast zagen ze kansen om de culturele relaties tussen Vlaanderen en Zuid-Afrika te bestendigen in weerwil van de in 1977 ingestelde culturele boycot van Zuid-Afrika.

Vlaams Cultureel Centrum Johannesburg

In het Vlaams Cultureel Centrum, ook wel het Missakcentrum genoemd, werden door de Stichting tal van culturele manifestaties georganiseerd. Deze namen de vorm aan van voordrachten, lezingen en optredens door Vlaamse academici, kunstenaars en journalisten die op bezoek waren in Zuid-Afrika. Ook fungeerde het centrum als ontmoetingsplek voor Vlaamse migranten in Johannesburg en als informatie- en documentatiecentrum voor Zuid-Afrikaners die geïnteresseerd waren in België en Vlaanderen in het bijzonder. Door deze activiteiten werd het Missakhuis in ’t Pallieterke 't Pallieterke ’t Pallieterke (1945-…) is een Vlaams-nationalistisch weekblad, dat aanvankelijk uiterst-rechts georiënteerd was en overwegend satirische bijdragen publiceerde, maar dat de afgelopen dec... Lees meer gevierd als zijnde de eerste cultuurambassade van Vlaanderen in het buitenland die niet direct aan de Vlaamse overheid was gelieerd.

Na het einde van de apartheid in Zuid-Afrika en de beëindiging van de culturele boycot hoopte het Missakcentrum op financiële steun van de Belgische overheid voor haar activiteiten. Deze steun bleef echter uit en ook de RAU kon op termijn het centrum niet meer geldelijk ondersteunen. In 2004 sloot het centrum daarom de deuren en in 2005 werd het landhuis verkocht. De opbrengst van de verkoop ging naar de Armeense gemeenschap van Johannesburg.

Activiteiten

Vanuit de Stichting ontstond in 1985 een zeer actieve Academische Contactgroep Vlaanderen-Zuid-Afrika. De werking ervan verliep haast volledig achter de schermen. Deze werkgroep zond boeken, tijdschriften, dagbladen en allerlei andere informatie naar de Zuid-Afrikaanse universiteiten. In Vlaanderen werd een netwerk opgezet om (voornamelijk witte) Zuid-Afrikaanse professoren en onderzoekers op te vangen en hen bij hun studiebezoeken aan Vlaanderen behulpzaam te zijn. Verder stelde de Stichting een Missakbeurs ter beschikking en werd tevens de zogenaamde Wim Jorissenprijs in het leven geroepen.

Inmiddels had de Stichting in Zuid-Afrika sedert 6 juli 1990 een volwaardige tegenhanger gevonden in de Vlaams-Suid-Afrikaanse Kultuurstigting. De initiatiefnemers hiertoe waren een aantal Vlamingen (onder anderen De Vleeschauwer) en Zuid-Afrikaners (onder meer Leendert Dekker en Corry Joosten) uit de streek Johannesburg-Pretoria die tot dusver de praktische organisatie van de culturele activiteiten in het Missakcentrum op zich hadden genomen. Naast deze ‘Overvaal Tak’ ontstond er ook een afdeling in de omgeving van Stellenbosch: de ‘Weskaap Tak’. Stichter van deze afdeling was de voormalige Zuid-Afrikaanse ambassadeur in België, W.C. Dempsey.

In 1991 smolten de oude Stichting en Contactgroep samen tot de Vlaams-Zuidafrikaanse Cultuurstichting. Onder voorzitterschap van Ward Thielemans werd er een breed scala aan culturele activiteiten ontwikkeld, waaronder jaarlijkse Afrikaanstalige lezingen, muziekvoorstellingen en poëzievoordrachten in Vlaanderen. Meest in het oog sprongen de Vlaamse en Zuid-Afrikaanse weken en cultuurdagen. Zo werd tijdens de Zuid-Afrikaanse Cultuurdagen in Vlaanderen van 2002 in niet minder dan 68 steden en dorpen opgetreden met podiumkunsten, lezingen en scholengesprekken.

Dergelijke grote activiteiten waren financieel echter moeilijk vol te houden, waardoor in de loop van de 21e eeuw overgeschakeld werd naar kleinere activiteiten. Ook werd steeds nadrukkelijker de samenwerking gezocht met andere organisaties, zoals de Nederlands-Zuidafrikaanse Vereniging (NZAV) in Amsterdam en het Huis der Nederlanden in Kaapstad. Zo haakte de VZACS aan bij het Jongerenproject van de NZAV; een studiereis voor Afrikaanssprekende Zuid-Afrikaanse studenten door de Lage Landen en een studiereis voor Nederlandse en Vlaamse studenten naar Zuid-Afrika. Het Huis der Nederlanden, een Nederlands-Vlaams cultureel instituut dat in 1998 werd geopend om de kennis van de cultuur van de Lage Landen in Zuid-Afrika te bevorderen en de samenhang tussen de Nederlands-Vlaamse en de Afrikaanse cultuur verder uit te bouwen, kon fungeren als een nieuwe uitvalsbasis voor de Stichting na het wegvallen van het Missakcentrum.