Ulenspiegel (1940-1941)

Niet-aanvalspact

De oprichting van Ulenspiegel moet gezien worden tegen de achtergrond van het niet-aanvalspact tussen nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie van augustus 1939. Het noopte de Kommunistische Partij België, waarvan de Vlaamsche Kommunistische Partij Vlaamsche Kommunistische Partij (VKP) De Vlaamsche Kommunistische Partij (1937-1945) was een onderafdeling van de Kommunistische Partij. Ze verdedigde een federaal standpunt en gaf het tijdschrift Het Vlaamsche Volk uit. ... Lees meer (VKP) een onderdeel was, tot een nieuwe lezing van de oorlogsdreiging. In plaats van die uitsluitend aan Duitsland Duitsland & Vlaanderen Van de eerste helft van de 19de eeuw tot 1945 stond het Duitse beeld van Vlaanderen in het teken van etnisch-culturele verbondenheid. Die romantische perceptie leefde vooral bij een beper... Lees meer toe te schrijven, oordeelde de partij nu dat er een brede beweging ten gunste van neutraliteit tot stand moest worden gebracht. Vanwege het niet-aanvalspact legde de overheid in november en december 1939 de Franstalige en de Vlaamse communistische pers Pers Van bij het ontstaan van de Vlaamse beweging vervulde de Nederlandstalige pers een belangrijke rol als spreekbuis. De veelheid aan Vlaamse kranten en (week)bladen die in de 19de en 20ste ... Lees meer het zwijgen op. De partij had twee tegenzetten klaar: enerzijds het uitgeven van krantjes met steeds weer andere titels en anderzijds de publicatie van het weekblad Ulenspiegel, dat voor het eerst verscheen op 3 januari 1940 in Antwerpen.

De politieke leiding van Ulenspiegel berustte bij Jef van Extergem Van Extergem, Jef Jef van Extergem (1898-1945) was een Vlaamsgezinde, eerst socialistische en later communistische politicus. Lees meer . Met het blad probeerde hij twee vliegen in één klap te vangen: enerzijds beoogde Ulenspiegel langs legale weg informatie en richtlijnen aan de militanten door te geven, anderzijds poogde het blad met zijn  Vlaamsgezinde tendens en zijn pleidooi voor neutraliteit linkse flaminganten rond de partij te verzamelen. De naam van de krant verwees trouwens niet alleen naar de mythische volksfiguur Tijl Uilenspiegel Tijl Uilenspiegel Tijl Uilenspiegel is een personage uit een laatmiddeleeuws Duits volksboek, dat van de 19de eeuw tot diep in de 20ste eeuw door uiteenlopende politieke bewegingen in België en Vlaanderen ... Lees meer , maar ook naar een Antwerps café waar ‘oud-fronters’ bijeenkwamen. Ook de verantwoordelijke uitgever Frans van Haver had zijn sporen verdiend in de Frontpartij Het Vlaamsche Front (Frontpartij) Het Vlaamsche Front was een Vlaams-nationalistische partij, die werd opgericht in 1919 en ook bekend stond onder de couranter gebruikte officieuze benaming Frontpartij. Gesticht als een ... Lees meer . In de dagelijkse werking van het blad werd hij bijgestaan door Victor Brunclair Brunclair, Victor Victor J. Brunclair (1899-1944) was een avant-gardistische schrijver en journalist, die behoorde tot de groep rond Paul van Ostaijen. Hij ging de geschiedenis in als een van de weinige Vl... Lees meer , die de functie van redactiesecretaris kreeg, Karel Ruys, met wie Brunclair eerder het antifascistische tijdschrift Getuigenis had opgericht, en Willem van den Aker Van den Aker, Willem Willem van den Aker (1901 – 1978) was auteur van twee dichtbundels en een monografie over Edmond van Dooren. Hij schreef aanvankelijk in humanitair-expressionistische stijl, maar evolueer... Lees meer , die de boekhouding voor zijn rekening nam.

Neutraliteitspolitiek

Nadat België bezet werd door nazi-Duitsland (zie Tweede Wereldoorlog Tweede Wereldoorlog De Tweede Wereldoorlog werd in Vlaanderen getekend door de onvoorwaardelijke collaboratie van het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV). De samenwerking met de bezetter en de bestraffing erva... Lees meer ), rolde Ulenspiegel op 2 juni 1940, met toestemming van de Propaganda-Abteilung van het militair bezettingsbestuur, opnieuw van de persen. Op 8 juni veranderde het zelfs in een ‘Volksdagblad voor Vlaanderen’. Aangezien de KP officieel nog steeds niets met de ‘imperialistische oorlog’ te maken wilde hebben, stelde het blad zich ogenschijnlijk neutraal op, ook ten aanzien van de bezetter: ‘Wij raden allen die de vrede willen dienen ten zeerste aan zich steeds correct tegenover de bezetter te gedragen.’ Theoretisch gesproken was het blad dus neutraal, maar in de praktijk werd na mei 1940 met giftige pijlen geschoten op de ‘verantwoordelijken’ voor de oorlog: het Frans-Engelse imperialisme en zijn Belgische medeplichtigen.

Ulenspiegel was het eerste Antwerpse blad dat tijdens de bezetting de toestemming kreeg om opnieuw te verschijnen. Dat tijdelijke monopolie zorgde ervoor dat het blad op zijn hoogtepunt een oplage van wel tienduizend exemplaren kende. Vanaf augustus 1940 werd de Duitse censuur echter steeds ingrijpender. Frans van Haver moest zich elke dag aanmelden bij de Propagandastaffel en zou daar met steeds minder ongecensureerde teksten van terugkomen.

Einde

Op 17 augustus 1940 werd Ulenspiegel weer een weekblad; het verscheen nog tot 25 januari 1941 onder de hoede van de communisten. Pas toen de Propagandastaffel een eigen medewerker in de redactie wilde plaatsen, staakten zij de uitgave van het blad. Van Haver dook onder en niet veel later verrichtten de Duitsers een huiszoeking in de burelen van Ulenspiegel. Intussen was het communistische verzet Verzet Het georganiseerde verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog in de Vlaamse provincies was doorgaans altijd Belgisch verzet: zowel op het vlak van de ideologische oriëntatie, de motieven en he... Lees meer immers goed en wel op gang gekomen. Het Vlaamsch Nationaal Verbond Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV) Het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV) (1933-1945) was een rechts-radicale Vlaams-nationalistische partij die tijdens de Tweede Wereldoorlog collaboreerde met de Duitse nationaalsocialistis... Lees meer (VNV) trachtte nog een poos het blad overeind te houden, maar op 1 maart rolde het laatste nummer van Ulenspiegel van de pers.

Na de oorlog zou Frans van Haver zich voor de rechtbank moeten verantwoorden voor de uitgave van Ulenspiegel. Op zijn proces werd het blad omschreven als ‘hevig pro-Russisch, anti-geallieerd en zeer defaitistisch’. Om de KP uit de wind te houden nam Van den Haver alle schuld op zich. In eerste instantie was er vijf jaar gevangenisstraf geëist, maar wegens zijn latere activiteiten in het verzet kwam Van Haver ervan af met één jaar. Na zijn vrijlating kreeg hij een baan bij de uitgeverij van De Roode Vaan De Rode Vaan De Rode Vaan (1921-1992) was een communistisch week- en dagblad. Het vertolkte de Vlaamse emancipatiegedachte tot in de Tweede Wereldoorlog en opnieuw vanaf 1966. Lees meer .