August Vermeylenfonds (AVF)

Met het eerste Vlaams Socialistisch Congres te Antwerpen in 1937 en de socialistische Guldensporenvieringen in 1938 en 1939 manifesteerde de Belgische Werkliedenpartij Belgische Werkliedenpartij (BWP) Lees meer (BWP) zich in Vlaanderen – vooral gestuwd door een groep van meestal intellectueel geschoolde jongeren – kort vóór de Tweede Wereldoorlog Tweede Wereldoorlog De Tweede Wereldoorlog werd in Vlaanderen getekend door de onvoorwaardelijke collaboratie van het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV). De samenwerking met de bezetter en de bestraffing erva... Lees meer uitdrukkelijk als Vlaams. Ondanks – of juist door – de eenzijdige associatie van Vlaams(gezind) met collaboratie Collaboratie Collaboratie verwijst naar de samenwerking met de bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog, in casu van het Vlaams-nationalisme en een deel van de Vlaamse beweging. Lees meer na de bevrijding in september 1944, werd die draad in 1944-1945 weer opgenomen. Daarbij moest soms lijnrecht worden ingegaan tegen de opvattingen en de standpunten van de tot Belgische Socialistische Partij (BSP) getransformeerde Belgische Werkliedenpartij (BWP), die na 1944 gedurende meer dan een kwarteeuw nagenoeg volledig werd gedomineerd door een vrijwel uitsluitend in Belgische termen denkende en handelende generatie. In de marge van het partijpolitieke socialisme presenteerde het Vermeylenfonds zich in 1945 als de erfgenaam van de links-progressieve stroming binnen de Vlaamse beweging. Dat pas in 1967 – 30 jaar na het eerste – in Klemskerke opnieuw een Vlaams Socialistisch Congres werd  georganiseerd, was illustratief voor de moeizame relatie tussen de socialistische partijpolitiek en de Vlaamse beweging tijdens de eerste kwarteeuw na de Tweede Wereldoorlog.

Oprichting

Na de dood van August Vermeylen Vermeylen, August August Vermeylen (1872-1945) was een schrijver, literatuur- en kunsthistoricus, en socialistisch senator. In het tijdschrift Van Nu en Straks, waarvan hij de leiding had, publiceerde hij ... Lees meer begin 1945 begon een aantal Vlamingen van socialistische signatuur te vergaderen in de Socialistische Arbeidershogeschool in Sint-Gillis-Brussel, met de bedoeling een Vlaamsgezinde culturele organisatie op te richten die zijn naam zou dragen en zijn ideeën zou uitdragen. Als resultaat van dat overleg werd op 12 mei 1945 door Oscar de Swaef (1902-1967), Achilles Mussche Mussche, Achilles Achilles Mussche (1896-1974) was een socialistisch en flamingantisch geïnspireerde leraar en dichter, die zich in zijn jonge jaren engageerde in het activisme en begin jaren 1920 mee aan ... Lees meer , Ger Schmook Schmook, Ger De Vlaamsgezinde socialist en cultuurflamingant Ger Schmook (1898-1985) was een pionier van de bibliotheekkunde in Vlaanderen. Hij verwierf bekendheid als conservator en later directeur v... Lees meer , Frantz Alofs (1888-1988), Leo Magits Magits, Leo Leo Magits (1899-1990) was tijdens de Eerste Wereldoorlog betrokken bij het activisme. Later was hij secretaris van de Centrale Volksopvoeding voor Vlaanderen en directeur van de Arbeider... Lees meer en Raymond Herreman Herreman, Raymond Raymond Herreman (1896-1971) was een socialistische en Vlaamsgezinde dichter, essayist en journalist die zich profileerde als een vrijzinnig humanist. Na de Eerste Wereldoorlog werd hij a... Lees meer het Vermeylenfonds opgericht. Mussche nam het voorzitterschap op zich. De Swaef – niet veel later opgevolgd door Alofs – was de eerste secretaris. De statuten verschenen op 11 augustus 1945 in het Belgisch Staatsblad en waren ondertekend door Mussche, Herreman, De Swaef en Fernand Toussaint van Boelaere Toussaint, Fernand Victor Lees meer , net als erevoorzitter Alfred Hegenscheidt Hegenscheidt, Alfred Lees meer een generatiegenoot en jarenlange bekende van Vermeylen.  

Het Vermeylenfonds stelde zich tot doel de nagedachtenis van Vermeylen levend te houden door ‘de verruiming van de Vlaamse gedachte tot de hoogvlakte van het internationale geestelijk leven’. Als activiteiten werden vooral lezingen, seminaries, studiedagen, concerten, congressen en publicaties voorzien. Op 25 november 1945 vond de officiële stichtingsvergadering van het Vermeylenfonds plaats in de gotische zaal van het Brusselse stadhuis. Tegen de visie van De Swaef in had Mussche doorgedrukt dat de vereniging zich niet presenteerde als uitgesproken socialistisch maar veeleer als een algemeen Vlaams en pluralistisch platform, dat zou moeten uitgroeien tot een ontmoetingsplaats waaruit een groot Vlaams(gezind) front zou kunnen worden gevormd. Desondanks werd het Vermeylenfonds van bij de start in de toenmalige verzuilde Belgische samenleving gecatalogeerd als socialistisch, wat overigens logisch was gezien de naam en het feit dat het werd beschouwd als een tegenhanger van het katholieke Davidsfonds Davidsfonds (DF) Het Davidsfonds is een katholieke Vlaamse cultuurvereniging, die werd opgericht in januari 1875. Lees meer en het vrijzinnig-liberale Willemsfonds Willemsfonds (WF) Het Willemsfonds (1851-heden) is een liberaal-vrijzinnige culturele vereniging en drukkingsgroep die het gebruik van het Nederlands promoot en ondersteunt. Lees meer . Het Vermeylenfonds zou zijn initiële pluralistische ambitie nooit weten te realiseren. Nochtans slaagde men er aanvankelijk wel in om katholieken zoals Jan Boon Boon, Jan Jan Boon (1898-1960) was tijdens de Eerste Wereldoorlog betrokken bij het activisme. Later was hij hoofdredacteur van De Standaard. Van 1939 tot aan zijn overlijden had hij de leiding van... Lees meer en Maurice Roelants Roelants, Maurice Maurice Roelants (1895-1966) was een Vlaamse literaire auteur en cultuurpromotor. Lees meer en liberalen zoals Franz de Backer De Backer, Franz Franz de Backer (1891-1961) was een Vlaamsgezinde filoloog, anglist en auteur. Hij schreef vooral over zijn herinneringen aan de Eerste Wereldoorlog. Lees meer en Karel Jonckheere Jonckheere, Karel Karel Jonckheere (1906-1993) was een auteur en propagandist voor de Vlaamse letterkunde in binnen- en buitenland. Lees meer in het hoofdbestuur op te nemen.

Pluralistische Vlaamsgezinde samenwerking

Eind 1946 nam Mussche het initiatief om maandelijks te vergaderen met vertegenwoordigers van het Willemsfonds en het Davidsfonds. Als gevolg van deze gedachtewisselingen organiseerde het Vermeylenfonds een enquête onder vooraanstaande Vlamingen van uiteenlopende strekkingen – met uitzondering van de Vlaams-nationalisten – over waar de Vlaamse beweging op dat moment stond en werd in overleg met de twee andere cultuurfondsen op 12 juli 1947 een openbare bijeenkomst op het getouw gezet onder het motto ’De Vlaamse beweging nu’. Het verslag van de enquête, het verloop van de studiedag en de conclusies ervan werden opgetekend door de Gentse hoogleraar Nederlandse taalkunde Edgard Blancquaert Blancquaert, Edgard Edgard Blancquaert (1894-1964) was een neerlandicus die zich inspande voor de verspreiding van het Algemeen Nederlands. Hij ontpopte zich als antifascistische flamingant. Lees meer in drie door het Vermeylenfonds uitgegeven brochures.

De behoefte aan Vlaamsgezinde samenwerking over ideologische grenzen heen werd weliswaar door alle betrokkenen beklemtoond, maar de facto bleef het water  – zoals in heel de toenmalige Belgische samenleving – erg diep, met name tussen katholieken (klerikalen) en vrijzinnigen (antiklerikalen). De Koude Oorlog in het algemeen, met de polarisatie en confrontatie met de Sovjetunie en de door haar gedomineerde Oost-Europese staten, leidde ertoe dat communisten door alle andere ideologische strekkingen werden beschouwd als ‘traitors within the gates’, met wie samenwerking uitgesloten was. Dat ondervond onder meer de latere voorzitter van het Vermeylenfonds Aloïs Gerlo Gerlo, Aloïs Aloïs Gerlo (1915-1998) was een Vlaamsgezinde communist en later socialist, die tijdens de jaren 1960 en 1970 een leidinggevende rol vertolkte in de niet-partijpolitieke Vlaamse beweging ... Lees meer , die tot de Hongaarse opstand van 1956 lid was van de Kommunistische Partij van België Kommunistische Partij van België (KPB) Lees meer .

Een belangrijk aandachtspunt was de beoordeling van de berechting en epuratie van collaborateurs na de Tweede Wereldoorlog (zie Repressie Repressie Lees meer ). Voor het Vermeylenfonds was er in de Vlaamse beweging geen plaats voor voormalige collaborateurs.

Op initiatief van het Vermeylenfonds verenigden de drie cultuurfondsen zich – zij het ietwat moeizaam – in het Algemeen Vlaams Comité Algemeen Vlaams Comité Het Algemeen Vlaams Comité was een pluralistisch samenwerkingsverband dat in 1949-1950 het Vlaamsgezinde eisenpakket onder de aandacht bracht. Lees meer (AVC), dat vooral het protest tegen de publicatie van de talentelling Taaltelling Talentellingen waren gekoppeld aan de tienjaarlijkse volkstellingen in België (1846-1947). De resultaten hadden grote gevolgen voor het taalstatuut van de gemeenten rond Brussel-hoofdsta... Lees meer van 1947 coördineerde. Op 26 augustus van dat jaar werd een gemeenschappelijke verklaring uitgebracht, die een loyaal Belgische Vlaamse beweging propageerde. In december 1949 patroneerde het AVC een Algemeen Vlaams Congres Algemeen Vlaams Congres (1949) Het Algemeen Vlaams Congres werd georganiseerd in december 1949 op initiatief van de Vereniging van Vlaamse Studenten. Het Congres wilde Vlaamsgezinden met uiteenlopende overtuiging tot s... Lees meer , waar men het in principe eens raakte over een pakket Vlaamse eisen inzake taalwetgeving Taalpolitiek en -wetgeving Situaties van taalonderdrukking vindt men wereldwijd. Daarom besteedt deze bijdrage eerst aandacht aan gehanteerde taalpolitieke strategieën. Ook in België verzette een gedomineerde taalg... Lees meer , talentelling, regionale economische Economie Dit artikel gaat over de relatie tussen economie en Vlaamse beweging. Daarmee beoogt deze tekst geen economische geschiedenis te schetsen van wat we vandaag Vlaanderen noemen. Integendee... Lees meer politiek en zelfs over de bestraffing van de collaboratie en de aanpak van de individuele en maatschappelijke gevolgen ervan. Dat werd in Vlaams-nationalistische kringen, ondanks hun formele uitsluiting, positief beoordeeld. De concrete uitwerking liep daarna evenwel spaak, eerst tijdelijk door de polarisering rond de ontknoping van de Koningskwestie Koningskwestie Constitutioneel, politiek en maatschappelijk vraagstuk rond de persoon en de houding van koning Leopold III tijdens de Tweede Wereldoorlog. Lees meer in 1950 en later fundamenteler door de hoogoplopende polarisering tussen katholieken en vrijzinnigen tijdens de (tweede) Schoolstrijd (1954-1958).

De jaren 1950

Het Vermeylenfonds ontwikkelde inmiddels een brede waaier van activiteiten. Naast herdenkingen van Vermeylen en de uitgave van brochures werden er onder meer studiedagen georganiseerd over de hervorming van de Belgische staat (1950), de maatschappelijke positie van de Gentse Rijksuniversiteit (1951), de Europese integratie (1953), de transmutatieklassen Transmutatieklassen De transmutatieklas was een systeem dat de tweetaligheid wilde bevorderen door leerlingen geleidelijk via hun moedertaal Frans of Nederlands te leren. Het stelsel werd voor het eerst ing... Lees meer voor Franstaligen in Vlaanderen (1956) en de verhouding tussen socialisme en flamingantisme (1962). De eerder gememoreerde studievergadering van 12 juli 1947 vormde de basis voor de Vereniging voor Beschaafde Omgangstaal Vereniging Algemeen Nederlands (VAN) De Vereniging Algemeen Nederlands (VAN) ontstond in 1978 als opvolger van de Vereniging voor Beschaafde Omgangstaal (VBO-1947). In 2002 ging de organisatie op in het Algemeen-Nederlands V... Lees meer , die werd opgericht in 1948 en waarvan hoogleraar Nederlandse taalkunde en dialectologie Willem Pée Pée, Willem De Vlaamsgezinde socialist Willem Pée (1903-1986) was hoogleraar Nederlandse taalkunde en dialectologie, achtereenvolgens aan de universiteiten van Luik en Gent. Lees meer , hoofdbestuurslid van het Vermeylenfonds, de eerste voorzitter was.

Vanaf begin 1953 publiceerde het Vermeylenfonds een Mededelingenblad. Met de uitbouw van lokale afdelingen liep het ondertussen niet echt vaart. Wel kwam in 1954 onder impuls van de Vlaamsgezinde Brusselse socialistische jurist en parlementariër Hendrik Fayat Fayat, Hendrik Hendrik Fayat (1908-1997) was een Vlaamsgezinde socialistische jurist, hoogleraar en politicus, die medio jaren 1960 aan de basis lag van de Rode Leeuwen, een zelfstandige Nederlandstalig... Lees meer in de hoofdstad de August Vermeylenkring August Vermeylenkring (AVK) De August Vermeylenkring (1954) is een Brusselse culturele vereniging waarvan de activiteiten moeten bijdragen aan het aanzien van het Nederlands in Brussel en getuigen van een socialisti... Lees meer tot stand. De vereniging sloot zich aan bij het Vermeylenfonds en fungeerde de facto als haar afdeling in Brussel-hoofdstad, maar behield terzelfdertijd een grote autonomie. Respectievelijk in 1963 en 1972 werden naar haar voorbeeld in twee gemeenten uit de Brusselse agglomeratie, Watermaal-Bosvoorde en Sint-Agatha Berchem, eveneens August Vermeylenkringen opgericht.  

Eind 1961 conformeerde het Vermeylenfonds zich officieel aan de realiteit dat de vereniging tot de socialistische zuil behoorde en werd gerekend. Datzelfde jaar verklaarde men zich expliciet voorstander van federalisme Federalisme Sinds het begin van de 20ste eeuw behoort federalisme tot het programma van eerst de Waalse en vervolgens ook de Vlaamse beweging. Vanaf 1970 is de transformatie van België van unitaire t... Lees meer en van democratiserende economische structuurhervormingen, een programmatische combinatie die op 27 oktober 1963 het thema vormde van een grote Vlaamsgezinde betoging in Antwerpen. Het streven naar culturele autonomie in Vlaanderen, waar vrijzinnigen destijds een minderheid vormden en het katholicisme dominant was, maakte dat het Vermeylenfonds – net als het Willemsfonds – pleitte voor maatregelen tegen de potentiële minorisering van de vrijzinnigen in een meer verzelfstandigd Vlaanderen. Het Vermeylenfonds lanceerde in 1963 het concept van een cultuurpact, dat een decennium later werd gerealiseerd en dat wettelijke waarborgen vastlegde om de rechten van ideologische minderheden in het openbare leven te garanderen. Het hoofdbestuur van het Vermeylenfonds, en in het bijzonder Mussche, was ook nauw betrokken bij de redactie en het tot stand komen van het Manifest van de Vlaamse Socialisten, dat op 23 december 1961 werd gepubliceerd in het Vlaamsgezinde en links-socialistische weekblad Links Links Het blad Links (1958-1987) verdedigde binnen het Belgische partijsocialisme zowel de Vlaamsgezinde als de antikapitalistische en radicale tendens. Lees meer en waarin werd gepleit voor federalisme en culturele autonomie.

Door op 5 januari 1959 samen met het Davids- en het Willemsfonds een resolutie aan te nemen tegen een nieuwe talentelling, engageerde het Vermeylenfonds zich in een nieuw project van Vlaams(gezinde)e samenwerking, dat de aanleiding vormde tot de oprichting van het Vlaams Aktiekomitee voor Brussel en Taalgrens (VABT). Het Vermeylenfonds mobiliseerde mee voor de eerste Mars op Brussel Marsen op Brussel De Mars(en) op Brussel waren twee flamingantische massabetogingen die in Brussel op 22 oktober 1961 en 14 oktober 1962 werden georganiseerd. Lees meer op 22 oktober 1961, maar distantieerde zich van de tweede editie op 14 oktober 1962, die als te radicaal werd gecatalogeerd. In 1963 trok men zich terug uit het VABT, maar twee jaar later trad het Vermeylenfonds wel toe tot het Overlegcentrum van Vlaamse Verenigingen Overlegcentrum van Vlaamse Verenigingen (OVV) Het Overlegcentrum van Vlaamse Verenigingen (OVV) werd officieel opgericht op 13 mei 1966 en overkoepelt een hele reeks Vlaamsgezinde organisaties en verenigingen van uiteenlopende (ideol... Lees meer (OVV), dat in belangrijke mate kan worden beschouwd als de opvolger van het VABT.

Interne crisis en nieuwe start

Inmiddels was het Vermeylenfonds in een organisatorische crisis terechtgekomen. De vereniging beschikte over te weinig actieve hoofdbestuursleden, botste vaak op onbegrip en tegenwerking vanwege de BSP en keek aan tegen een financiële put. Tekenend was het niet meer verschijnen van het Mededelingenblad vanaf oktober 1962. Op 12 februari 1966 verzocht het hoofdbestuur uiteindelijk om van zijn taak te worden ontlast en aan het eind van dat jaar trad een volledig nieuw hoofdbestuur aan. Gerlo werd voorzitter, Germain de Rouck De Rouck, Germain Germain de Rouck (1928-1991) was een Vlaamsgezinde socialist die in de jaren 1970 in zijn geboortestad Ronse actief was als gemeenteraadslid en schepen voor de Belgische Socialistische Pa... Lees meer ondervoorzitter en Roland Laridon Laridon, Roland Roland Laridon (1936-2017) werd in de jaren 1980 voorzitter van het August Vermeylenfonds en van het Overlegcentrum van Vlaamse Verenigingen. Lees meer secretaris.

Er werd een begin gemaakt met de uitbouw van provinciale en plaatselijke afdelingen, wat – behalve een bewuste keuze – ook noodzakelijk was in verband met de nieuwe subsidieregeling in de culturele sector. Er werd geprobeerd om de relatie met de BSP te verbeteren, het Mededelingenblad verscheen weer en er werden meer activiteiten georganiseerd. In 1967 kreeg het Vermeylenfonds, door toedoen van onder meer Julien Kuypers Kuypers, Julien Julien Kuypers (1892-1967) was een Vlaamse, socialistische schrijver en ambtenaar. Hij was meerdere malen kabinetschef op socialistische ministeries en bekleedde hoge functies op het depa... Lees meer , zendtijd op radio en televisie Televisie Als geen ander massamedium heeft de televisie bijgedragen aan de vorming van de Vlaamse ‘verbeelde gemeenschap’. Terwijl de staatshervormingen zich voltrokken, werd de Vlaamse natie dagel... Lees meer .

Onder impuls van Gerlo werd ruime aandacht besteed aan het eisenpakket van de Vlaamse beweging. Het Vermeylenfonds kwam op voor uitbreiding van de culturele autonomie en steunde de splitsing van de Leuvense universiteit en de overheveling van de Franstalige afdeling naar Wallonië, net als de integrale splitsing van de Université Libre de Bruxelles (waar Gerlo doceerde) en de oprichting van een zelfstandige Vlaamse universiteit (zie Hoger onderwijs Hoger onderwijs De evolutie van het Vlaamse hoger onderwijs werd gekenmerkt door een moeizame vernederlandsingspolitiek, gaande van het vroegste verschijnen van Nederlandstalig onderwijs tot de integrale... Lees meer ). Het socialistische cultuurfonds kwam verder op voor waarborgen voor de toepassing van de taalwetten en kantte zich tegen de uitbreiding van Brussel Brussel In de geschiedenis van de Vlaamse beweging speelde Brussel een unieke rol vanwege haar hoofdstedelijke functies, economische aantrekkingskracht en als symbool van verfransing, die zich v... Lees meer . Na een studieweekend in het najaar van 1967 werd  het werkdocument Een nationaal statuut voor Brussel uitgegeven. Niet veel later vaardigde het OVV, waarin het Vermeylenfonds toen actief meewerkte, een resolutie uit waarin de principes van dat stuk grotendeels terug te vinden waren.

Gerlo fungeerde in 1972-1973 en 1976-1977 als voorzitter van het OVV. Op zijn congres van 1973 opteerde het Vermeylenfonds definitief voor de omvorming van België in een tweeledige bondsstaat. Na de oprichting van het Anti-Egmontkomitee Anti-Egmontkomitee Het Anti-Egmontkomitee verenigde een 50-tal niet-partijpolitieke Vlaamse verenigingen in hun verzet tegen het Egmontpact. De uitgeoefende druk lag aan de basis van de val van de regering-... Lees meer in juli 1977 kwam het echter tot een breuk tussen het OVV en het Vermeylenfonds, die het Egmontpact Gemeenschapspact Het Egmontpact of Egmontakkoord maakt samen met de Stuyvenbergakkoorden deel uit van het zogenaamde Gemeenschapspact, dat de definitieve pacificatie van de communautaire problemen tot doe... Lees meer respectievelijk afwezen en accepteerden. Vervolgens trad Gerlo af als OVV-voorzitter.

Inmiddels organiseerde het Vermeylenfonds vanaf 1967 weer regelmatig studiedagen, congressen, herdenkingen en dergelijke. In 1969 werd begonnen met de publicatie van een kaderblad en in 1975 werd een vast secretariaat geopend. Naast de reeds bestaande afdelingen in Brussel, Oostende, Ronse en Kortrijk werd gestreefd naar een uitbouw in de breedte, mede – zoals voordien – om zich aan te passen aan de subsidievereisten van het nieuwe decreet betreffende het socio-cultureel vormingswerk. Vooral dankzij de inspanningen van De Rouck, sinds 1973 algemeen secretaris, slaagde men daarin. In zijn thuisbasis Ronse ondervond hij echter sterke tegenwerking van de lokale BSP en besloot hij in 1977 na lang aarzelen voor de Volksunie Volksunie (VU) Tussen 1954 en 2001 bepaalde de Volksunie (VU) als Vlaams-nationalistische partij mee de politieke evolutie in België, van unitaire staat tot federaal koninkrijk. Ze groeide uit tot de tw... Lees meer mee te doen aan de parlementsverkiezingen. Hij nam ontslag uit het Vermeylenfonds en werd als secretaris opgevolgd door Laridon.

Financieel werd de toestand van het Vermeylenfonds intussen opnieuw alarmerend, maar een noodoproep aan de sympathisanten in 1979 bracht soelaas. In 1980 werd het ledenblad omgevormd tot een meer algemeen cultureel tijdschrift en in 1985 werd het in een nieuwe vorm gegoten en kreeg het de titel De Gemeenschap. Na een volgende vormelijke en inhoudelijke aanpassing werd het in 1992 omgedoopt tot De Nieuwe Gemeenschap.

Inmiddels groeiden er scherpe tegenstellingen tussen Gerlo en een deel van zijn bestuur, in het bijzonder met Laridon en diens broer Alfons (1926-2002), die van 1971 tot 1990 Kamerlid was voor de BSP en later de Socialistische Partij (SP) en in 1990-1991 – nadat hij met de partij had gebroken – zetelde als onafhankelijke. Breukpunt werd Gerlo’s nadrukkelijk positieve houding ten aanzien van de eventuele plaatsing van NAVO-atoomraketten in België. Het bestuur nam hiertegen op 10 december 1979 een motie aan, waarop Gerlo ontslag nam als voorzitter. Zijn functie werd overgenomen door schrijver Jan Vercammen (1906-1984), die na zijn overlijden werd opgevolgd door Roland Laridon. Het vertrek van Gerlo ging gepaard met een koersverandering.  Nauwelijks twee maanden na zijn ontslag trad het Vermeylenfonds toe tot de Unie van Vrijzinnige Verenigingen. Tegelijk werden de banden met de SP nauwer aangehaald en verschoof de klemtoon van strijdbaar flamingantisme naar een meer algemeen socio-culturele werking.

Breuk met het OVV en het (anti-Belgische) Vlaams-nationalisme

Vanaf 1982 knoopte het Vermeylenfonds ook weer aan bij de traditie van socialistische Guldensporenvieringen van vlak vóór de Tweede Wereldoorlog en werd elk jaar een 11-juliverklaring uitgebracht. Volgens het Vermeylenfonds-congres van 1986 moest de Vlaamse beweging aansluiting zoeken bij basisverenigingen zoals de vredesbeweging en bij welzijnsverenigingen, en diende ze meer oog te hebben voor de breed maatschappelijke en de milieu Natuur, milieu en landschap Tot de Tweede Wereldoorlog bestond er een band tussen de Vlaamse beweging en de natuurverenigingen in Vlaanderen. Een gevoeligheid en zorgzaamheid voor het landschap en de schoonheid van... Lees meer problematiek in een internationaal verband. Datzelfde jaar werd verzet aangetekend tegen de uitroeping door de toenmalige Vlaamse Raad Vlaams Parlement Het Vlaams Parlement is de parlementaire vergadering van de Vlaamse deelstaat in het federale België. Zijn geschiedenis kent drie grote fasen: de periode van de Cultuurraad voor de Neder... Lees meer van de IJzertoren IJzertoren De IJzertoren is een Vlaamsgezind monument in Diksmuide, dat in 1928-1930 werd opgericht als eerbetoon aan de Vlaamse soldaten die sneuvelden aan het IJzerfront tijdens de Eerste Wereldoo... Lees meer tot ‘Memoriaal van de Vlaamse ontvoogding’. Het Vermeylenfonds voelde als vrijzinnige vereniging geen affiniteit met de christelijke symboliek (van het kruis), die bovendien niet heel de Vlaamse bevolking representeerde, aangezien niet-katholieken er zich niet in erkenden. Ondertussen was voorzitter Laridon uitgejouwd toen hij zich tijdens zijn toespraak op een nationale betoging van het OVV in Hasselt op 27 maart 1983 uitsprak tegen separatisme.

Het Vermeylenfonds werkte de volgende jaren nog wel samen met het OVV, waarvan Laridon in 1986-1988 zelfs voorzitter was, maar tegelijk groeiden er spanningen met deelverenigingen van het OVV zoals de Vlaamse Volksbeweging Vlaamse Volksbeweging (VVB) De Vlaamse Volksbeweging (VVB) was een Vlaams-nationalistische drukkingsgroep, die werd opgericht in 1956 en tot het begin van de jaren 1970 een breder publiek mobiliseerde voor Vlaamsge... Lees meer en het Davidsfonds Davidsfonds (DF) Het Davidsfonds is een katholieke Vlaamse cultuurvereniging, die werd opgericht in januari 1875. Lees meer , die radicalere flamingantische standpunten voorstonden.

In december 1989 nam het Vermeylenfonds afstand van het mede via het OVV gevormde, anti-Belgisch geïnspireerde Aktiekomitee Vlaanderen '90 Aktiekomitee Vlaanderen '90 Het Aktiekomitee Vlaanderen ’90 ontstond in 1989. Het wilde met petities, informatie en betogingen druk uitoefenen op de federale regering om een verregaande staatshervorming uit te werke... Lees meer en in 1990 en 1991 werden de van daaruit opgezette betogingen afgewezen door de organisatie. In 1991 verliet het Vermeylenfonds definitief het OVV, dat werd gepercipieerd als (te) Vlaams-nationalistisch en onderhevig aan een sluimerende invloed van het  Vlaams Blok Vlaams Blok / Vlaams Belang (VB) Vlaams Belang is een radicaal-rechtse Vlaams-nationalistische partij, die in 1978 ontstond onder de naam ‘Vlaams Blok’, als verkiezingskartel van de Vlaamse Volkspartij en de Vlaams Natio... Lees meer . De electorale doorbraak van die partij bij de parlementsverkiezingen van 1991, de zogeheten Zwarte Zondag Zwarte Zondag “Zwarte zondag” was de benaming voor de doorbraak van het Vlaams Blok (VB) bij de Kamer- en Senaatsverkiezingen van 24 november 1991. De overwinning zorgde voor een politieke schokgolf en... Lees meer , leidde er bovendien toe dat het Vermeylenfonds actiever ging participeren aan de strijd tegen racisme Racisme Lees meer , (hyper)nationalisme, provincialisme en de stereotypering van andere culturen dan de Europese, waarbij (eigentijdse) begrippen als interculturaliteit en diversiteit werden verbonden met het zelfkritisch en internationaal georiënteerd flamingantisme van August Vermeylen. Naar aanleiding van het eeuwfeest van de oprichting van het vernieuwende tijdschrift Van Nu en Straks Van Nu en Straks Van Nu en Straks (1893-1901) was een literair en cultureel tijdschrift, dat voor Vlaanderen vernieuwend was doordat het aansloot bij internationale eigentijdse denkrichtingen zoals het an... Lees meer door onder meer Vermeylen bevestigde het Vermeylenfonds in 1993 de blijvende inspiratie voor haar positionering en werking van de democratiserende en open cultuur waarvan dat blad een icoon was (geweest). Het  Sint-Michielsakkoord Sint-Michielsakkoord Het Sint-Michielsakkoord (1992) was een regeerakkoord rond de vierde fase van de federale staatshervorming. Het vormde België om tot een federale staat. Lees meer  (1992-1993), een verdere stap in de staatshervorming en de federalisering van België, werd door het Vermeylenfonds positief onthaald.

De recente periode

In 1996 werd Laridon als voorzitter opgevolgd door Eliane van Aelboom, die aan de Gentse universiteit werkzaam was als onderwijsdeskundige. Zij was de eerste vrouw in die functie en zorgde er tijdens haar mandaat voor dat de drie historische programmatische pijlers van het Vermeylenfonds – socialistisch, vrijzinnig en Vlaams – werden herijkt en herbevestigd. Van 2001 tot 2006 werd het Vermeylenfonds geleid door Johan Soenen (1935-2014), die hoogleraar aan en directeur van het Hoger Instituut voor Vertalers en Tolken (Antwerpen en Brussel) was geweest. Onder diens opvolger (tot 2012), hoogleraar aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB) Dominique Verté, werd een structurele versterking van de afdelingen gerealiseerd. De vrijzinnig-humanistisch georiënteerde VUB – met haar internationale oriëntatie, grootstedelijke engagement en focus op vrij onderzoek – fungeert tot op heden als een natuurlijke academische en intellectuele voedingsbodem voor het Vermeylenfonds.

Ook in de 21ste eeuw propageert het Vermeylenfonds het Nederlands als een instrument voor sociale en culturele emancipatie. Mede vanuit die bekommernis streeft de organisatie ernaar om haar positie in Brussel te versterken en consequent de belangen van de Nederlandstaligen in de hoofdstad te verdedigen. Zo werd door het Vermeylenfods aangedrongen op meer waarborgen voor de (politieke vertegenwoordiging van de) Vlaamse Brusselaars. Tegelijk werd gepleit voor meer financiële middelen ten behoeve van Nederlandstalige initiatieven in Brussel, onder meer naar de ‘nieuwe Belgen’ en de buitenlandse inwoners toe.

Intussen was het Vermeylenfonds als vrijzinnige pluralistische organisatie een van de 38 verenigingen geworden binnen de Unie van Vrijzinnige Verenigingen (UVV), sinds 2011 Demens.nu. Sociaal-cultureel werk en laagdrempelige cultuurbeleving nam een steeds belangrijker aandeel in van de werking en de doelstellingen.  

In 2012 werd Verté als voorzitter opgevolgd door jurist en criminoloog Dany Vandenbossche (1956-2013), die - als voormalig Gents schepen van cultuur, ondervoorzitter van de Commissie voor Cultuur, Media en Sport van het Vlaams parlement Vlaams Parlement Het Vlaams Parlement is de parlementaire vergadering van de Vlaamse deelstaat in het federale België. Zijn geschiedenis kent drie grote fasen: de periode van de Cultuurraad voor de Neder... Lees meer en bestuurder bij verschillende culturele instellingen - het Vermeylenfonds een extra culturele injectie gaf. Vandenbossche was in 2013 ook medeoprichter van de sociaaldemocratisch geïnspireerde denktank Metis, die drie jaar later – weliswaar zonder het Vermeylenfonds – werd omgevormd tot Minerva.

Na het plotse overlijden van Vandenbossche eind 2013, nam bioloog Koen Goethals, docent aan en later directeur van de Hogeschool Gent, het voorzitterschap over tot 2018. Hij werd opgevolgd door politiek filosoof, publicist en voormalig politiek directeur van Groen Groen In 1982 werd onder de naam AGALEV in Vlaanderen een ecologische partij opgericht, die zich later Groen! noemde en vandaag Groen. Lees meer Tarik Fraihi. Als in Vlaanderen geboren zoon van Marokkaanse ouders zette hij thema’s als inclusie en dekolonisering op de maatschappelijke agenda van het Vermeylenfonds. Sinds 2019 wordt het Vermeylenfonds geleid door jurist Willem Debeuckelaere, de voormalige voorzitter van de Federale Commissie voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer.