De Maand

‘Dat het Christelijk Vlaanderen niet over één enkel algemeen cultureel, sociaal en politiek maandblad beschikt dat onder de volle verantwoordelijkheid van leken verschijnt, is zacht uitgesproken een zonderlinge situatie! Onze redactie heeft daarom besloten aan deze opdracht haar beste krachten te wijden.’ Zo stond het in het hoofdartikel van het eerste nummer van het tijdschrift De Maand, dat verscheen in januari 1958. Het blad startte als een maandblad van en voor katholieke leken in de schoot van de Leuvense Katholieke Universiteit, telde dertien jaargangen en ging in 1971 naadloos over in De Nieuwe Maand, met, anders dan zijn voorganger, intellectuelen van alle gezindheden in de redactie.

Open christendom

De initiatiefnemers van het opinieblad De Maand waren Piet de Somer De Somer, Pieter Pieter de Somer (1917-1985) stond van 1966 tot 1985 aan het hoofd van de Katholieke Universiteit Leuven en speelde een belangrijke rol in de splitsing van de universiteit in een Nederland... Lees meer , de eerste leek die rector van de Katholieke Universiteit Leuven zou worden, Jan Grootaers, de eerste leek die zou doceren aan de faculteit Theologie, en andere Leuvense academici. Zij behoorden tot de Dondeyne-generatie, Vlaams-katholieke intellectuelen die waren gevormd door priester en professor Albert Dondeyne Dondeyne, Albert Albert Dondeyne (1901-1985) was hoogleraar filosofie aan de KU Leuven en de mentor van Universitas. Hij was tegenstander van de splitsing van de Leuvense universiteit. Lees meer . Die stond voor een in die tijd progressieve visie op kerk Kerk De verhouding tussen Kerk en Vlaamse beweging vertoont historisch een tweevoudig beeld. Enerzijds waren de godsdienstige en de Vlaamsgezinde overtuiging innig verstrengeld en vormde de cl... Lees meer en samenleving, een christelijk humanisme dat stoelde op sociale bewogenheid en menselijke inzet. Dondeyne was een van de stichters van het Hoogstudentenverbond voor Katholieke Actie Hoogstudentenverbond voor Katholieke Actie (HVKA) Het Hoogstudentenverbond voor Katholieke Actie (HVKA) (1933 - circa 1965) was een studentenvereniging voor universitaire Katholieke Actie (KA) met als tijdschrift Universitas. Lees meer (HVKA), waarvan verscheidene leden tot de redactie van De Maand toetraden, onder anderen Gerard Buyse, Paul Leemans, Guido van Hoof, Lode Bostoen (de laatste twee zouden vooral naam maken als journalisten van De Standaard De Standaard (1914-) Het eerste nummer van het dagblad De Standaard verscheen op 4 december 1918. De krant was gedurende vele decennia hét blad bij uitstek van de katholieke Vlaamse beweging in al haar varian... Lees meer ).

De Maand pleitte, ook volgens het eerste hoofdartikel, voor een ‘open christendom’ en legde uit waarom: het christendom stond nog altijd sterk in de Vlaamse bisdommen, maar de mensen leefden er van de wieg tot het graf in het ‘ghetto van het Vlaamse katholicisme’ en voelden zich er veilig in de ‘omraming’ van kerkelijke gebruiken en rituelen zonder de nood te voelen aan persoonlijke reflectie. Met dat getto bedoelden de auteurs de katholieke zuil, gevormd door een politieke partij, machtige vakbonden, de katholieke pers Pers Van bij het ontstaan van de Vlaamse beweging vervulde de Nederlandstalige pers een belangrijke rol als spreekbuis. De veelheid aan Vlaamse kranten en (week)bladen die in de 19de en 20ste ... Lees meer en het katholiek onderwijs Onderwijs Lees meer . Zonder afbreuk te willen doen aan ‘de kern van het Christendom en zijn zuivere beleving’, wilden zij die persoonlijke reflectie stimuleren door ‘stem en steun te verlenen aan allen, die zich in deze perspectieven over de vragen van tijd en eeuwigheid willen bezinnen’.

De Somer werd zowel algemeen directeur als financier van De Maand, Grootaers werd hoofdredacteur en schreef later: ‘De Maand is gestart als een orgaan van binnenkerkelijk antiklerikalisme’, met het christelijk engagement van leken als gemeenschappelijke basis. Het blad moest aantonen dat het mogelijk was tegelijk gelovig te zijn en open te staan voor elke dialoog, vooral met levensbeschouwelijk andersdenkenden. De redactie organiseerde ook ‘Dagen van De Maand’ en de eerste daarvan had als discussiethema de vrijheid van politieke keuze voor gelovige katholieken, een manier om tegen de verzuiling en de confessionalisering van het politieke leven in te gaan.

Vlaamse intellectuele ontvoogding

Het ‘binnenkerkelijk antiklerikalisme’ van De Maand betekende concreet dat de redactie elke vorm van bevoogding door de kerkelijke leiding afwees en zich bijvoorbeeld verzette tegen richtlijnen van het episcopaat op politiek gebied, zoals het toen nog gebruikelijke electoraal advies vanaf de kansel. In de jaren 1960 werd dat verzet een heuse opstand tegen het autoritaire ‘mandement’ van de Belgische bisschoppen van 13 mei 1966 om de Franstalige afdeling van de universiteit in Leuven te handhaven. Dat heeft volgens historicus Louis Vos ‘bij vele Vlaamse gelovigen de steen weggeschopt die hen gevangenhield in een schaapachtige onderdanigheid en gehoorzaamheid aan een klerikaal gezag’. Bij het daarop volgende doordrukken van ‘Leuven Vlaams’ speelde De Somer een hoofdrol en als rector van de autonome Vlaamse universiteit bevorderde hij de ontvoogding van jonge, Vlaamse intellectuelen in wat niet langer een francofoon bolwerk was.

De Maand nam deze nieuwe generatie Vlaamse intellectuelen op in haar redactie of als vaste medewerker, van Georges Adé tot Emma Vorlat. Naast leken ging het nu ook om priesters als de professoren Herman Servotte en Antoon Vergote. De econoom Herman Deleeck werd eind 1969 redactielid; zijn naam is nog altijd synoniem met zijn Centrum voor Sociaal Beleid, dat de sociale ongelijkheid in de welvaartsstaat onderzoekt.

Gesprek met andersdenkenden

De Maand wilde aandacht besteden aan de standpunten van andersdenkenden en hen ook aan het woord laten. In 1961 had het blad het over de Vlaamse socialist Piet Vermeylen Vermeylen, Piet Vermeylen studeerde rechten en politieke economie aan de ULB. Hij was advocaat, docent en hoogleraar. Als minister (BSP) van binnenlandse zaken publiceerde hij in 1954 de gecontesteerde t... Lees meer , in 1963 verscheen een artikel van de socialistische en antiklerikale journalist Jos van Eynde Van Eynde, Jos Jos van Eynde (1907-1992) was hoofdredacteur van Volksgazet, voorzitter van de Belgische Socialistische Partij en minister van staat. Hij stond bekend om zijn polemieken met katholieke fl... Lees meer , in 1967 van de communist en linkse flamingant Jef Turf Turf, Jef Jef Turf (1932-2022) was een Vlaamsgezinde communist. Hij was onder meer politiek directeur van De Rode Vaan en Vlaams voorzitter van de Kommunistische Partij. Hij wilde de democratische ... Lees meer en in 1969 van de vrijzinnige Gentse professor Jaap Kruithof. Datzelfde jaar 1969 werd in de rubriek ‘Gewikt en gewogen’ betoogd dat ‘de Vlaamse zelfbevestiging te Brussel Brussel In de geschiedenis van de Vlaamse beweging speelde Brussel een unieke rol vanwege haar hoofdstedelijke functies, economische aantrekkingskracht en als symbool van verfransing, die zich v... Lees meer ’ er gediend zou worden door gemeenschapsscholen die volgens een bijzonder statuut buiten de netten van het officieel en katholiek onderwijs ‘vrije scholen tout court’ zouden zijn. Bijvoorbeeld uit die bijdrage bleek dat de oproep van de Waalse socialistische politicus Léo Collard tot progressieve frontvorming in goede aarde was gevallen bij De Maand.

De redactie nam contact op met het toenmalige CVP-Jongeren CVP-Jongeren CVP-Jongeren was de jeugdafdeling van de Christelijke Volkspartij (CVP). De organisatie evolueerde geleidelijk van politieke leerschool naar autonome drukkingsgroep met een eigen programm... Lees meer bureau, waarin Jean-Luc Dehaene Dehaene, Jean-Luc Jean-Luc Dehaene (1940-2014) was een boegbeeld van de christelijke Vlaamse Volkspartij (CVP), die van 1992 tot 1997 premier van België was en een sleutelrol speelde in de staatshervorming... Lees meer en Wilfried Martens Martens, Wilfried Wilfried Martens (1936-2013) was een christendemocratisch partijvoorzitter, parlementslid en eerste minister van de regeringen die de staatshervormingen van 1980 en 1988 realiseerden. Als... Lees meer zaten en dat de idee van progressieve frontvorming ook genegen was. Samen richtten ze een pluralistische werkgroep op met leden uit de christelijke arbeidersbeweging Christelijke arbeidersbeweging In de christelijke arbeidersbeweging heeft steeds een uitgesproken belangstelling voor de Vlaamse kwestie bestaan. De groeiende invloed van deze beweging, in het kielzog van de democratis... Lees meer , de socialistische vakbond, de Christelijke Volkspartij Christelijke Volkspartij (CVP) Lees meer (CVP), Belgische Socialistische Partij Belgische Socialistische Partij (BSP) Lees meer (BSP) en Jongsocialisten. De redactie van De Maand vroeg Rita Mulier, ook een lid van het CVP-Jongerenbureau, ‘een nieuwe redactieploeg samen te stellen uit politiek geëngageerde jongeren, christenen en socialisten’. Deze redactie startte in mei 1971 met De Nieuwe Maand, volgens hoofdredacteur Mulier ‘het buitenechtelijk kind’ van De Maand. Het nieuwe blad wilde de progressieve frontvormig organisatorisch uitproberen ‘in eigen redactieschoot’, iets wat De Maand in de voorbije jaren al occasioneel had gedaan.