Historisch Pardon

De Vlaamse beweging in de jaren 1990

De electorale doorbraak in Vlaanderen van de radicaal-rechtse Rechts-radicalisme De rechts-radicale traditie begon toen het Vlaams-nationalisme in het interbellum koos voor Nieuwe Orde en collaboratie. Na de oorlog evolueerde radicaal-rechts in Vlaanderen van nostalgi... Lees meer Vlaams-nationalistische partij Vlaams Blok Vlaams Blok / Vlaams Belang (VB) Vlaams Belang is een radicaal-rechtse Vlaams-nationalistische partij, die in 1978 ontstond onder de naam ‘Vlaams Blok’, als verkiezingskartel van de Vlaamse Volkspartij en de Vlaams Natio... Lees meer (nu Vlaams Belang) bij de parlementsverkiezingen van 24 november 1991 ( Zwarte Zondag Zwarte Zondag “Zwarte zondag” was de benaming voor de doorbraak van het Vlaams Blok (VB) bij de Kamer- en Senaatsverkiezingen van 24 november 1991. De overwinning zorgde voor een politieke schokgolf en... Lees meer ) en de versterkte voortzetting daarvan tijdens het daaropvolgende decennium, zorgden voor een nieuwe politiekmaatschappelijke realiteit. Tegelijk, en mede daardoor gestimuleerd, probeerden rechtse en radicaalrechtse groepen en personen het flamingantische middenveld, en in het bijzonder het IJzerbedevaartcomité en de jaarlijkse IJzerbedevaart IJzerbedevaarten De IJzerbedevaart is een jaarlijkse herdenking van de Vlaamse gesneuvelden tijdens de Eerste Wereldoorlog, die ontstond omstreeks 1920. Dit voor de Vlaamse beweging erg symbolische gebeur... Lees meer , naar hun hand te zetten.

Zij contesteerden zowel de verbreding van het perspectief in internationalistische en pacifistische Pacifisme Binnen de Vlaamse beweging leefden van meet af aan antimilitaristische sentimenten. Vanaf 1914 radicaliseerden deze tot een pacifistische tendens. Aan de basis ervan lag niet alleen een a... Lees meer zin als de meer eigentijdse vormgeving van de IJzerbedevaart. Daarnaast bekritiseeerden zij de impact erop van de Volksunie Volksunie (VU) Tussen 1954 en 2001 bepaalde de Volksunie (VU) als Vlaams-nationalistische partij mee de politieke evolutie in België, van unitaire staat tot federaal koninkrijk. Ze groeide uit tot de tw... Lees meer , de tot dan leidinggevende maar in de jaren 1990 aan een existentiële crisis onderhevige Vlaams-nationalistische partij Vlaams-nationalistische partijen Het partijpolitieke Vlaams-nationalisme brak door in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog en streefde een verregaande of volledige staatkundige verzelfstandiging van Vlaanderen na. De b... Lees meer . Ondertussen werden de opeenvolgende staatshervormingen Staatshervorming Tussen 1970 en vandaag werden zes staatshervormingen doorgevoerd die België omvormden van een unitaire in een federale staat met drie gewesten, het Vlaamse, het Waalse en het Brussels Hoo... Lees meer - hoewel die de Belgische deelstaten meer autonomie bezorgden - door het (radicaalrechtse) Vlaams-nationalisme als ontoereikend bestempeld en werd gepleit voor Vlaamse onafhankelijkheid. Tegelijk bleef men vooral vanuit die hoek, maar in belangrijke mate ook binnen het bredere flamingantische en in het bijzonder het Vlaams-nationalistische milieu,de collaboratie Collaboratie Collaboratie verwijst naar de samenwerking met de bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog, in casu van het Vlaams-nationalisme en een deel van de Vlaamse beweging. Lees meer (van Vlaamsgezinden) tijdens de Tweede Wereldoorlog Tweede Wereldoorlog De Tweede Wereldoorlog werd in Vlaanderen getekend door de onvoorwaardelijke collaboratie van het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV). De samenwerking met de bezetter en de bestraffing erva... Lees meer vergoelijken als een vorm van (misleid) Vlaams idealisme. Daarbij aansluitend werd de bestraffing ervan vanaf de Bevrijding in september 1944 gepercipieerd en voorgesteld als een anti-Vlaamse (re)actie van het Belgische politieke en justitiële establishment (zie Repressie Repressie Lees meer ). Dat ondanks het feit dat wetenschappelijk onderzoek intussen meer en meer het bewijs leverde dat die evaluatie niet in overeenstemming was met de feiten (zie Historiografie Historiografie Lees meer ).

In dezelfde periode werd in het Vlaamse parlement Vlaams Parlement Het Vlaams Parlement is de parlementaire vergadering van de Vlaamse deelstaat in het federale België. Zijn geschiedenis kent drie grote fasen: de periode van de Cultuurraad voor de Neder... Lees meer door politici van meerdere partijen, en in het bijzonder door de christendemocraat Herman Suykerbuyk Suykerbuyk, Herman Herman Suykerbuyk (1934-2026) was een politicus voor de Christelijke Volkspartij. Hij was gemeenteraadslid en burgemeester van Essen en zetelde in de Kamer, Senaat en het Vlaams Parlement... Lees meer , gewerkt aan een decreet om onder welbepaalde voorwaarden de resterende sociale en financiële gevolgen van de juridische bestraffing van de collaboratie ongedaan te maken (zie Amnestie Amnestie Lees meer ).

De Voorwaartsgroep

Tegen de achtergrond van deze ontwikkelingen werd door een aantal intellectuelen en ex-politici van progressieve signatuur midden 1998 het initiatief genomen tot wat zou uitgroeien tot de Voorwaartsgroep. De naam was ontleend aan de versregel ‘Voorwaarts maar niet vergeten' uit Het Solidariteitslied, waarvoor de Duitse auteur Bertolt Brecht (1898-1956) de tekst leverde en zijn landgenoot en componist Hans Eisler (1898-1962) de muziek. Historicus en directeur van het ADVN ADVN | archief voor nationale bewegingen (ADVN) Het ADVN | archief voor nationale bewegingen (Antwerpen), opgericht in 1984, is een archief en onderzoekscentrum betreffende de Vlaamse beweging en andere nationale bewegingen in Europa. ... Lees meer ,  Frans-Jos Verdoodt Verdoodt, Frans-Jos Historicus Frans-Jos Verdoodt (1939) specialiseerde zich in de geschiedenis van het daensisme en van de Vlaamse beweging. In 1984 was hij de gangmaker achter de oprichting van het ADVN, w... Lees meer , zoon van een prominente, veroordeelde en naar Latijns-Amerika gevluchte collaborateur nam samen met voormalig communist en publicist Jan Debrouwere Debrouwere, Jan Jan Debrouwere (1926-2009) was een communistisch politicus, redacteur en journalist. Hij maakte deel uit van het politieke kader van de Kommunistische Partij en was redacteur bij het dagb... Lees meer het voortouw. Zij hadden elkaar eerder dat jaar leren kennen in het kader van een reeks activiteiten omtrent de Vlaamsgezinde communist Jef van Extergem Van Extergem, Jef Jef van Extergem (1898-1945) was een Vlaamsgezinde, eerst socialistische en later communistische politicus. Lees meer .

Vanaf de zomer van 1998 werden mensen uitgenodigd om toe te treden tot de groep en werd er intensief overlegd over een basistekst. Enkele van de gecontaceerden waren familiaal gelieerd met de collaboratie, maar hadden zich daar inmiddels uitdrukkelijk van gedistantieerd. Op 16 september 1999 werd het manifest Voorwaarts maar niet vergeten. Oproep voor een eerlijk en rechtvaardig oordeel over collaboratie en repressie in Vlaanderen gepubliceerd. De collaboratie werd zonder omwegen veroordeeld. De justitiële bestraffing ervan catalogeerde men even expliciet als een logisch en terecht gevolg, al werd aangemerkt dat daarbij soms te ver was gegaan. Tegelijk werd uitdrukkelijk afstand genomen van het ‘eigen volk eerst’-discours van het Vlaams Blok, dat werd omschreven als een echo van de ideologie van het nationaalsocialistische regime waarmee veel Vlaamsgezinden tijdens de Tweede Wereldoorlog hadden samengewerkt. De Gentse historicus Bruno de Wever De Wever, Bruno Historicus Bruno de Wever (1960) is een specialist van de geschiedenis van het Vlaams-nationalisme en van de Tweede Wereldoorlog. Hij weegt sinds de jaren 1980 op het debat over het oorlo... Lees meer , die al in 1995 had opgeroepen tot een mea culpa en verontschuldigingen voor de collaboratie vanuit de Vlaamse beweging, was een van de spilfiguren van de Voorwaartsgroep. Hij had mee de pen vastgehouden bij de redactie van het publieke appel om te komen tot een meer sereen debat over de Tweede Wereldoorlog en de gevolgen ervan. Voorwaarts maar niet vergeten werd door de publieke opinie in Vlaanderen overwegend positief onthaald, maar in Franstalig België werd er nauwelijks aandacht besteed.

Het Historisch Pardon

Terwijl de Voorwaartsgroep verder werkte, probeerde Verdoodt om ook via het forum van de IJzerbedevaart verontschuldigingen te laten uitspreken voor de collaboratie van flaminganten tijdens de Tweede Wereldoorlog. Op 5 april 2000 stelde hij aan het IJzerbedevaartcomité voor ‘om tijdens de aanstaande IJzerbedevaart een formeel pardon te laten uitspreken met betrekking tot de collaboratie van een deel van de Vlaamse beweging’. Daarover werd echter geen akkoord bereikt. Verdoodt, die zichzelf had gepresenteerd als een mogelijke kandidaat om die publieke excuses te formuleren, kreeg wel de opdracht om over een en ander een concepttekst uit te werken.

Op 28 april 2000 lanceerde Lionel Vandenberghe Vandenberghe, Lionel Lionel Vandenberghe (1943-2023) was voorzitter van het IJzerbedevaartcomité en senator voor Spirit. Lees meer als voorzitter van het IJzerbedevaartcomité - terwijl Verdoodt in het buitenland verbleef - bij de opening van de vredesverdieping van de IJzertoren IJzertoren De IJzertoren is een Vlaamsgezind monument in Diksmuide, dat in 1928-1930 werd opgericht als eerbetoon aan de Vlaamse soldaten die sneuvelden aan het IJzerfront tijdens de Eerste Wereldoo... Lees meer de retorische vraag of ‘het ogenblik nu niet gekomen (was) om verontschuldigingen aan te bieden, zoals de groep rond Verdoodt het gedaan heeft’. Een week later riep hij evenwel op tot amnestie Amnestie Lees meer , d.w.z. het opheffen van de strafbaarheid van ten laste gelegde feiten met terugwerkende kracht, een eis die door vrijwel niemand buiten de Vlaamse beweging werd gedeeld of gedragen.

Vervolgens ontwikkelde zich in de media en in het flamingantische middenveld een publieke discussie, waarbij Bruno de Wever suggereerde om op de IJzerbedevaart uitdrukkelijk afstand te nemen van de collaboratie tijdens de Tweede Wereldoorlog: ‘Dat men op die weide eindelijk eens een stuk verleden aan de kaak stelt. Dat men eens klare wijn schenkt over wat men bijvoorbeeld over Cyriel Verschaeve Verschaeve, Cyriel Cyriel Verschaeve (1874-1949) was een West-Vlaamse priester, literair auteur, kunstbeschouwer en publicist, die bekend werd als icoon van de Frontbeweging en het opkomende Vlaams-national... Lees meer , een van de grote smaakmakers van die bedevaart, vindt’.

Uiteindelijk slaagde Verdoodt er begin augustus in om, na nogal wat weerwerk en debat, van het IJzerbedevaartcomité het fiat te krijgen om op de 27ste van die maand op de IJzerbedevaart het zogeheten Historisch Pardon betreffende de collaboratie uit te spreken.

‘Staande op de symbolische site van de IJzertoren meen ik dat een historisch pardon over bepaalde onderdelen van het verleden onontwijkbaar is’, zo stelde hij in Diksmuide op 27 augustus 2000. ‘Het is een pardon over de vergissingen, de beoordelingsfouten en de verkeerde allianties uit het verleden dat straks bijna zestig jaar achter ons ligt’. Aansluitend bij het en-en-verhaal van de Voorwaartsgroep wees hij tegelijk op de ‘juridische en populistische uitwassen van de repressie’. Om de achterban van de IJzerbedevaart ter wille te zijn, hield Vandenberghe zich in zijn toespraak aan de klassieke flamingantische retoriek en had hij het over ‘veel onschuldige repressiegetroffenen' en over 'idealisme voor Vlaanderen’. ‘Zand erover, spons erover, bladzijde omdraaien, ook dat is voor ons amnestie’, zo besloot hij. Dat terwijl Verdoodt en de Voorwaartsgroep het woord amnestie altijd bewust hadden vermeden.

De meerderheid van de aanwezigen op de IJzerbedevaart - 10.000 volgens de ordediensten en 15.000 volgens de organisatoren - schaarde zich achter het Historisch Pardon, maar een aantal radicaalrechtse militanten ventileerden met luid boegeroep hun ongenoegen en afwijzing. De Vlaamse pers Pers Van bij het ontstaan van de Vlaamse beweging vervulde de Nederlandstalige pers een belangrijke rol als spreekbuis. De veelheid aan Vlaamse kranten en (week)bladen die in de 19de en 20ste ... Lees meer reageerde overwegend positief, terwijl het in Franstalig België stil bleef.

De (radicaal-)rechtse critici van de IJzerbedevaart grepen het Historisch Pardon aan om definitief te breken met de jaarlijkse manifestatie in Diksmuide. Vanaf 2003 zetten zij een eigen, elk jaar terugkerend evenement op in Steenstrate, de IJzerwake IJzerwake De IJzerwake is een Vlaams-nationale manifestatie die, na een eerste editie in 1995, sinds 2003 plaatsvindt als radicaal alternatief voor de IJzerbedevaart. Lees meer .

Na het Historisch Pardon

Na de gemeenteraadsverkiezingen van oktober 2000 nam de Voorwaartsgroep het in 1999 gelanceerde idee voor een studiedag in het Vlaamse parlement weer op en verkreeg  daarvoor het akkoord van Norbert de Batselier De Batselier, Norbert Norbert de Batselier (1947) was een Vlaamsgezinde socialistische politicus, die verschillende ministerposities bekleedde en van 1995 tot 2006 voorzitter was van het eerste rechtstreeks ve... Lees meer , de sociaaldemocratische voorzitter van deze assemblee. Kort voor de bijeenkomst zou plaatsvinden, dreigde alles even mis te gaan. De aanwezigheid van Johan Sauwens Sauwens, Johan Johan Sauwens (1951) was een Limburgs kopstuk van de Volksunie. Hij was onder meer Vlaams volksvertegenwoordiger en bekleedde verschillende ministerposten in de Vlaamse regering. In 2001 ... Lees meer , minister in de Vlaamse regering namens de Volksunie, bij een samenkomst van oud-collaborateurs en sympathisanten van het Sint-Maartensfonds Sint-Maartensfonds (SMF) Het Sint-Maartensfonds (1953-2006) was een organisatie van Vlaamse oud-Oostfrontstrijders. Lees meer leidde tot een incident en zijn ontslag, maar niet tot het opschorten van het geplande publieksevenement.

Een week voordat op 9 juni 2001 het colloquium in het Vlaamse parlement plaatsvond, werd bekend gemaakt dat aan de Voorwaartsgroep de nieuw gecreëerde prijs van de Vlaamse regering - een coalitie van liberalen, sociaaldemocraten, ecologisten en de VU - ter waarde van 500.000 Belgische frank zou worden toegekend. De Voorwaartsgroep werd zo als het ware geofficialiseerd en het was duidelijk dat het de bedoeling van de Vlaamse overheid was om te komen tot een publiek momentum in verband met (de nawerking van) de Tweede Wereldoorlog.

Tijdens het symposium, waarvoor zich ongeveer 160 toehoorders hadden gemeld en waarop diverse sprekers het woord voerden, beklemtoonde Verdoodt dat ‘de repressie niet de oorzaak is van de collaboratie, maar andersom’. Vlaams parlementsvoorzitter De Batselier sprak de hoop uit dat het Historisch Pardon en wat erop was gevolgd de basis zou kunnen vormen om op korte termijn in de door hem geleide instelling - en breder in de Vlaamse politiekmaatschappelijke realiteit - een consensus tot stand te brengen omtrent de verwerking van de Tweede Wereldoorlog en de naweeën ervan. De Vlaamse media reageerden vrijwel unaniem gunstig, en ook in Franstalig België oordeelden sommigen dat er met dit alles mogelijkheden waren ontstaan om te komen tot een meer genuanceerde omgang met het oorlogsverleden, en misschien zelfs een vorm van verzoening. Tegelijk rees er kritiek over wat werd omschreven als enerzijds de bijna canonieke status van de Voorwaartsgroep en anderzijds wat de van overheidswege opgelegde eensgezindheid werd genoemd. Het meest opmerkelijke initiatief in dit verband was een colloquium in Antwerpen op 24 november 2001 - niet toevallig precies een decennium na Zwarte Zondag - onder impuls van de marxistische activist en docent aan de Vrije Universiteit Brussel Eric Corijn.

Op 20 maart 2002 werd, mede geïnspireerd door de Voorwaartsgroep en het Historisch Pardon, in de plenaire vergadering van het Vlaamse parlement een breed gedragen voorstel van resolutie ingediend ‘betreffende de aanbevelingen inzake het omgaan met het oorlogsverleden in Vlaanderen’, met de toevoeging dat het ook de bedoeling was om op die manier de antidemocratische tendensen te counteren die zich in Vlaanderen (en elders) manifesteerden. Daarmee werd - hoewel dat niet werd geëxpliciteerd - in de eerste plaats het Vlaams Blok bedoeld, waarrond de andere politieke partijen een schutskring hadden opgetrokken, het cordon sanitaire. Verder dan dat kwam men niet. Net zoals  de pogingen schipbreuk leden om op federaal niveau - waar een consensus nog moeilijker lag  tot een gemeenschappelijke verklaring omtrent het oorlogsverleden en de omgang ermee te komen.

Einde van de Voorwaartsgroep

De Voorwaartsgroep werd nog uitgebreid, maar verloor tegelijk zijn dynamiek en slagkracht. Enkele leden schreven nog mee aan een wetenschappelijke bundel over de Tweede Wereldoorlog in België en de gevolgen ervan, waaraan zowel Frans- als Nederlandstalige historici hun medewerking verleenden. Van deze publicatie, waarin ook de geschiedenis van de Voorwaartsgroep en het Historisch Pardon werd gereconstrueerd, verscheen in 2002 een Franstalige en een jaar later een Nederlandstalige editie.

Na een studiedag omtrent de Tweede Wereldoorlog voor leerkrachten uit het middelbaar onderwijs in Brussel op 22 maart 2003 doofde de werking van de Voorwaartsgroep geleidelijk uit. Op 8 mei 2010 - precies 65 jaar na het officiële einde van de Tweede Wereldoorlog in Europa - werd de gelijknamige vzw ontbonden.

Conclusie

De concrete resultaten van de Voorwaartsgroep en het Historisch Pardon waren eerder beperkt, en op politiek niveau werd geen doorbraak bereikt inzake het omgaan  met (de nawerking van) de Tweede Wereldoorlog. Tegelijk hebben beide initiatieven een onmiskenbare bijdrage geleverd tot een geleidelijke kentering en een zekere mentaliteitswijziging betreffende (de benadering van) het oorlogsverleden, met name binnen de Vlaamse beweging.