Jeugdbeweging

‘Jeugd’ staat voor een aparte levensfase tussen de kindertijd en volwassenheid, een periode waarin enerzijds de fundamenten van de persoonlijkheid worden gelegd en waarin anderzijds het ingroeien in de bredere maatschappij gebeurt. Onderwijs Onderwijs Lees meer zorgde er voor dat de jeugd een welomlijnd segment werd in de levensloop van een mens.  Het bewust beleven en cultiveren van de eigen jeugdigheid bleef de hele 19de eeuw door vooral weggelegd voor jongeren uit de hogere of de middenklasse, die de kans kregen te gaan studeren. Voor hen kwam er naast gezin en school ook ruimte voor de jeugdbeweging. Pas na 1918 werd ‘jong zijn’ door de invoering van de leerplicht voor velen – na 1945 voor allen –een realiteit.

Jeugdbewegingen ontstonden pas in het laatste kwart van de 19de eeuw. Ze ontwikkelden een specifieke vorm van het beleven van het samen jong zijn, met als kernelement: groepsleven op basis van vrije toetreding met actieve inbreng van de leden, en onder leiding van de jongeren zelf. Ze is ingebed in de eigen nationale historische context en gedragen (en gecontinueerd) door telkens nieuwe generaties. In een veranderd maatschappelijke kader voegden deze generaties zich telkens in de bewegingstraditie in, maar ze pasten die traditie ook aan de nieuwe behoeften van de aantredende jongeren aan. De jeugdbeweging groeide zo uit tot een 'derde opvoedingsmilieu', naast gezin en school. Terwijl in sommige landen de jeugdbeweging haar impact op de massa van de jeugdigen sinds de jaren 1960  verloor, is dat in Vlaanderen niet het geval. Ook na die roerige jaren wist ze zich in aangepaste vorm te handhaven, al is ze sindsdien niet meer de enige verschijningsvorm van het jeugdwerk, dat immers intussen werd gedifferentieerd, geprofessionaliseerd en vanaf de jaren 1970 ook door de overheid gesubsidieerd.

De hedendaagse verschijningsvorm kan gezien worden als de bovenste 'geologische' laag van een jeugdlandschap, dat door de tijd heen is opgebouwd uit de jeugdtradities van voorbije generaties, de ene boven op de andere. Elk van die ‘geologische' lagen beantwoordt aan een bepaalde fase in de geschiedenis van de beweging, werd ook gedragen door een bepaalde generatie, die nadien weer door een jongere werd opgevolgd. Sommige 'lagen’ of gebeurtenissen zijn voor de beweging vandaag belangrijker dan andere, sommige hebben al hun belang verloren, terwijl ze dat in het verleden wel nog hadden voor de jeugdbewegers van toen.

Welke specifieke rol de diverse jeugdbewegingen in Vlaanderen speelden in de Vlaamse beweging kan niet in één globaal artikel worden aangegeven. Daarvoor zij verwezen naar de specifieke trefwoorden van deze bewegingen. Dit lemma wil enerzijds een kader schetsen waarbinnen het ontstaan en de relatieve betekenis van de diverse jeugdbewegingen wordt aangegeven en anderzijds als portaal dienen tot andere, specifiekere lemma’s over dit onderwerp.

Traditioneel jeugdbestel en jeugdzorg

De jeugd als een herkenbare levensfase tussen kindertijd en volwassenheid heeft in de samenleving niet altijd de plaats gehad die ze vandaag inneemt. In de moderne tijd – 1500-1800 – leefden de jeugdigen, na de compleet afhankelijke kindertijd, en vooraleer ze gehuwd en zelfstandig waren, in een situatie van semi-afhankelijkheid, onder een uitgesproken patriarchaal gezag. Ze werkten mee in het eigen gezin of werden uitbesteed als ‘leerjongens/dienstmeisjes’ aan een gastgezin. Die gezinssituatie bepaalde dus sterk het levenskader van de jongeren. Maar daarnaast waren er ook de 'fraternity institutions’ waarvan ze deel uitmaakten. Dat waren verenigingen of 'broederschappen', die aanleunden hetzij bij de dorpsgemeenschap, hetzij bij de kerk Kerk De verhouding tussen Kerk en Vlaamse beweging vertoont historisch een tweevoudig beeld. Enerzijds waren de godsdienstige en de Vlaamsgezinde overtuiging innig verstrengeld en vormde de cl... Lees meer , het leger Leger De taalkwestie speelde een belangrijke rol in de geschiedenis van het Belgische leger. Als een van de weinige echt nationale instellingen was het leger een brandpunt van diverse sociaal-p... Lees meer , de universiteit, de bureaucratie, of de ambachtsgilden (de Franse ‘compagnonages' en de Duitse ‘Gesellenverbände’). Ze vormden enerzijds het kader voor een groepsleven waarin 'de jeugd' enige eigen ruimte en zelfstandigheid vond en zo een bepaalde jeugdtraditie kon ontwikkelen. Anderzijds hadden ze vaak ook een eigen functie in het bewaken van morele gemeenschapscodes (zoals de charivarirituelen). Dit ‘traditionele jeugdbestel’ bleef zowel op het platteland als in de steden bestaan van in de middeleeuwen tot aan de doorbraak van de modernisering vanaf het einde van de 19de eeuw, toen zelfs voor de dorpsjeugd de leefwereld sterk verruimd werd door de nieuwe communicatiemiddelen (trein, tram, fiets).

De industriële revolutie en het ontstaan van de burgerstaat in de 19de eeuw werden het kader voor de modernisering van de samenleving. Er ontstond een klasse van industrie-arbeiders, de verstedelijking nam toe, de impact van de plattelandssamenleving met haar tradities verminderde en onder leiding van de burgerij werden natiestaten gevormd. De sterke demografische Demografie Lees meer groei zorgde voor een snelle relatieve toename van het aantal jongeren. Er ontwikkelden zich nieuwe maatschappelijke blauwdrukken en idealen zoals liberalisme, nationalisme en socialisme, terwijl de religies zich aanpasten aan die modernisering en christelijke of katholieke alternatieven ontwikkelden. Op het einde van de 19de eeuw wist ook de arbeidersklasse medezeggenschap op politiek en sociaal vlak af te dwingen, zodat ze geleidelijk werd opgenomen in de burgerlijke samenleving en cultuur.

Dat alles had zijn weerslag op de positie van de jongeren in de samenleving. Enkel voor wie de kans had na het basisonderwijs verder te studeren was de jeugdfase een duidelijk afgelijnde periode, maar dat aantal studerenden nam geleidelijk toe. Het lager onderwijs Lager onderwijs De ‘taalstrijd’ in Vlaanderen is op het niveau van het lager onderwijs minder problematisch verlopen dan op dat van het middelbaar en van het hoger onderwijs. Toch was de verfransing van ... Lees meer viel in België lange tijd onder de verantwoordelijkheid van de Kerk en de gemeentebesturen, en er was al een breed netwerk opgebouwd toen België in 1914 de leerplicht tot 14 jaar invoerde, waardoor vanaf toen kinderarbeid onwettelijk werd. Die invoering gebeurde niet toevallig in het begin van de 20ste eeuw. Toen won immers de overtuiging veld dat er een levensfase moest komen tussen kindertijd en volwassenheid, uitsluitend gewijd aan vorming en scholing. Pedagogen en psychologen (her)ontdekten toen het concept ‘adolescentie’ voor de leeftijd 12-24 jaar als een aparte levensfase. Ze achtten het pedagogisch wenselijk die periode tot een ‘sociaal moratorium’ te maken van vormende leerjaren.

Sociaal bewogen burgers zagen intussen met lede ogen dat de niet-studerende volksjeugd, die vooral in de arbeiderswijken van de stad het meest ingeschakeld was in de strijd om het dagelijks brood, ‘verwaarloosd’ werd. Ze namen initiatieven om daaraan te verhelpen. Al vanaf ca. 1850 leidde dit tot de oprichting van patronaten en het samenbrengen op zondag van ‘volksjongens’ in verenigingen die door volwassenen werden geleid. In de protestantse wereld, en vooral in Groot-Brittannië kwamen er zondagsscholen, clubhuizen, trekkersverenigingen of uitgebouwde jeugdorganisaties zoals de in 1864 opgerichte YMCA (Young Men’s Christian Association), en zijn vrouwelijke tegenhanger YWCA (Young Women’s Christian Association) die respectievelijk jongens en meisjes samenbracht in ‘houses of their own’, waar door volwassen bestuurders allerlei activiteiten werden aangeboden. Het eerste Belgische YMCA tehuis ontstond in Brussel in 1853 en was mede-initiatiefnemer voor het oprichten van een World Association in 1855. Na 1919 werden de eerste YWCA tehuizen geopend in Brussel en Antwerpen. In het interbellum werd het aantal YMCA en YWCA huizen uitgebreid en boden ze ook ruimte aan de activiteiten van de eigen jeugdclubs en jeugdkampen.

In Frankrijk en België was het de katholieke Kerk die startte met patronaten voor de volksjeugd, die per parochie werden georganiseerd. De inspiratie kwam hier vooral van de Vincentianen in Frankrijk en van Don Bosco in Italië. In het begin van de 20ste eeuw kenden de patronaten zowel voor jongens als voor meisjes een sterke uitbreiding onder impuls van de parochiale geestelijkheid. In 1905 waren er in België al 849 katholieke patronaten. Op de zondagse vergaderingen werd aan die jongeren vorming geboden via spel en ontspanning, maar ook door studie en gebed. Ook buiten de katholieke wereld leidde de bekommernis om de volksjeugd tot initiatieven zoals de in 1898 in Gent opgerichte socialistische vereniging De Volkskinderen, die ook elders in Vlaanderen navolging kreeg. Verder was er ook aandacht voor het materiële welzijn van de jongeren en werden spaarfondsen, ziekenfondsen en pensioenfondsen opgericht.

Naast deze initiatieven tot bescherming van de jeugd groeide op het einde van de 19de eeuw een ‘jeugdideologie’ die het beeld van wat ‘jeugd’ moest zijn, zowel bij de volwassenen als bij de jongeren zelf, ging bepalen. Die ideologie bestond uit vier hoofdthema’s: de jeugd was drager van idealisme, had de roeping zich in te zetten voor een betere wereld, streefde naar authenticiteit zonder compromissen en was activistisch in haar hunkering naar grootse daden. Die ideologie gaf de jeugd als groep een missie van streven naar een betere toekomst. Zoals de bezieler van de Katholieke Vlaamse Studentenbeweging Katholieke Vlaamse studentenbeweging De Katholieke Vlaamse Studentenbeweging was de georganiseerde deelname van de katholieke studerende jeugd aan de Vlaamse beweging. Ze leverde daartoe met haar grote aanhang van ca. 1875 t... Lees meer Albrecht Rodenbach Rodenbach, Albrecht Albrecht Rodenbach (1856-1880) was een West-Vlaams studentenleider en dichter, die een sleutelrol speelde in het ontstaan van de Blauwvoeterij en de katholieke Vlaamse studentenbeweging. ... Lees meer het formuleerde: ‘De toekomst hoort der jeugd!’.

Vanuit dat oogpunt was het logisch dat volwassenen de jeugd probeerden in te zetten voor eigen doelstellingen. In de jaren 1870 werd zo in verscheidene katholieke colleges in Vlaanderen door priester-leraars een Zouavencorps opgericht, dat de leerlingen een strijdvaardige katholieke houding wilde bijbrengen ‘in dienst van Kerk en paus’ – in navolging van de internationale Zouaven-vrijwilligers, die zich tien jaar eerder bij het leger van de paus hadden gevoegd in een vergeefse strijd ter verdediging van de pauselijke staten tegen de liberale Italiaanse nationalisten. Een gelijkaardig initiatief uit een ander ideologisch kamp was de vorming door de Franse Derde republiek in de jaren 1870 van ‘bataillons scolaires’, die de waarden van de republiek moesten uitdragen. Daarnaast richtten katholieke leken in Frankrijk in 1886 de Association Catholique de la Jeunesse Française op. In diezelfde orde horen in België de katholieke, liberale en socialistische Jonge Wachten thuis, die op het einde van de 19e eeuw in vele steden en gemeenten fungeerden als jongerenafdelingen en soms knokploegen voor hun politieke partij. Maar geen van deze initiatieven, evenmin als de eerder genoemde paternalistische jeugdzorg, kunnen als echte jeugdbewegingen worden beschouwd, omdat ze de jeugd te weinig ruimte gaven voor het zelf opnemen van verantwoordelijkheid.

Jeugdideologie en vrije jeugdbewegingen (1870-1900)

Op het einde van de 19de eeuw werden immers ook de jongeren zelf door de heersende ‘jeugdideologie’ aangesproken, en zij ontwikkelden nieuwe vormen van samen jong zijn. Het werd ‘de jeugdbeweging’ in haar geijkte vorm, zoals wij die intussen kennen. Een door een eigen generatiebewustzijn gekleurde groepsvorming van leeftijds- en generatiegenoten die in een geest van kameraadschap – het fraternity-element – een vrije ruimte schiep voor gezamenlijke activiteiten van engagement, zelfontplooiing en ontspanning.

De eerste jeugdbewegingen – vrije jeugdbewegingen – hadden geen structurele banden met bestaande organisaties van volwassenen of politieke partijen, al deelden ze natuurlijk wel het waardepatroon met de gemeenschap waaruit ze voortkwamen. Ze ontstonden ook niet toevallig het eerst bij de burgerlijke studerende jeugd, voor wie intussen de levensloop al was geordend door het onderwijssysteem. Traditioneel worden altijd de Duitse Wandervogelbewegung en de Engelse scouting als de oudste twee ‘jeugdbewegingen’ genoemd. De Wandervogelbewegung ontstond in een Berlijns gymnasium met een ongedwongen schoolklimaat en proclameerde haar beginselen op een legendarische bijeenkomst op de Hohe Meissner (bij Kassel) in 1913. Ze zocht inspiratie in de oude Duitse studentenbeweging van de Burschenschaften uit het begin van de 19de eeuw, maar in tegenstelling daarmee wilde ze zich niet direct politiek engageren in de bredere maatschappij. Ze koos er voor zich terug te trekken in een eigen jeugdwereld. De leden waren scholieren en studenten, jongens en meisjes, die elkaar troffen in kleine groepen en die met de rugzak op tocht gingen om te kamperen in de vrije natuur, waarvan ze de schoonheid bewonderden. Ze zongen volksliederen en begeleidden zich op eenvoudige instrumenten zoals blokfluit, gitaar en banjo. Ze ontwikkelden een specifieke stijl met symbolen, rituelen en liederen, die voor hen de reflectie waren van een jeugdig levensgevoel, geworteld in de Duitse natie. De Wandervögel beleefden die levensstijl als een teken van protest, een verwerping van de op gezag en discipline gestoelde Duitse samenleving.

Voettocht van een Duitse Wandervogel-groep in de vrije natuur, s.d. (Deutsches Historisches Museum, Berlijn)

Ook de Engelse scouting, die volgens de officiële lezing startte in 1907 toen de voormalige beroepssoldaat en officier Baden Powell met een aantal jongens – de eerste Boy Scouts – op kamp ging op Brownsea Island, was een antwoord op een specifiek maatschappelijk probleem. Het hoger doel van scouting was het aankweken van een houding van 'good citizenship' en dienstbaarheid – ‘be prepared’ – dus van voorbereiding op integratie van de leden in de bestaande samenleving. Zij had geen behoefte aan kritiek op de maatschappij en richtte zich op wat de haar patronerende politieke, militaire en kerkelijke elites verwachtten. Ze bleef met opzet buiten politieke, religieuze en culturele twistvragen, en ontwikkelde vóór alles een nieuwe vorm, de methode van self-government van kleine groepen leeftijdgenoten en allerlei openluchtactiviteiten. De klemtoon op methode liet scouting toe zich zonder problemen aan te passen aan nationale, religieuze of culturele eigenheden van andere landen en andere perioden, zodat de beweging snel navolging kreeg elders.

Hoewel in de internationale historische literatuur enkel de Wandervogelbewegung en scouting als basisvormen van jeugdbeweging worden genoemd, was het eigenlijk in Vlaanderen dat anderhalve eeuw geleden de meest originele vrije jeugdbeweging ontstond. Ze manifesteerde zich ook hier het eerst bij de studerende jeugd, die zich geroepen voelde om mee te werken aan wat ze beschouwde als ‘de herleving van het Vlaamse volk’. In het spoor van Albrecht Rodenbach leidde dat tot het ontstaan van de Katholieke Vlaamse Studentenbeweging (met hoofdletters als eigennaam), een beweging die zowel gericht was op groepsleven en persoonlijkheidsvorming als op kritisch engagement in de samenleving. Ze wist de nood van de scholieren Scholierenbeweging Deze bijdrage onderzoekt de invoed die de scholierenbeweging in het officieel onderwijs heeft gehad op de Vlaamse beweging. Lees meer aan groepsbeleving uit het traditionele jeugdbestel te combineren met een engagement in de bredere gemeenschap. De Katholieke Vlaamse Studentenbeweging was zestig jaar lang – van 1875 tot 1935 – het belangrijkste vormings- en mobilisatiekanaal van de toonaangevende Vlaamse en katholieke intellectuelen.

Haar betekenis voor de Vlaamse beweging was groot, want ze was van meet af aan, zoals aalmoezenier Paul Vandermeulen Vandermeulen, Paul Paul Vandermeulen (1893-1975) was een studentenleider, frontaalmoezenier en beroemd Vlaams katholiek figuur. Lees meer het in 1920 formuleerde ‘de hoofdfactor in onze Vlaamse beweging, omdat uit haar, als uit een immer opborrelende bron, de overtuigde onbaatzuchtige voorvechters voortkomen, die aan de Vlaamse kamp de ononderbroken voortzetting en de eindzege moeten bezorgen’. Ze was ook de voedingsbodem voor het hele Vlaamse jeugdbewegingsleven dat in de 20ste eeuw zo bloeiend zou worden. De Vlaamsche Studentenbond Vlaamsche Studentenbond De Vlaamsche Studentenbond was de eerste overkoepelende organisatie van de katholieke Vlaamse studentenbeweging. Ze werd opgericht in 1877 door de Leuvense studenten Albrecht Rodenbach en... Lees meer (1877), het Katholiek Vlaamsch Studentenverbond Katholiek Vlaamsch Studentenverbond Het Katholiek Vlaamsch Studentenverbond (1890-1892) was de tweede kortstondige nationale overkoepeling van de katholieke Vlaamse studentenbeweging. Lees meer (1890) en het Algemeen Katholiek Vlaamsch Studentenverbond Algemeen Katholiek Vlaamsch Studentenverbond (AKVS) Het Algemeen Katholiek Vlaams Studentenverbond (1903-1935) was de organisatorische vormgeving van de katholieke Vlaamse studentenbeweging: een jeugdbeweging met plaatselijke bonden van ka... Lees meer (1903) waren er de belangrijkste organisatorische koepels van.

Ook aan niet-katholieke zijde was het vooral de studerende jeugd die zich vanaf de jaren 1850 organiseerde, eerst aan de Gentse, Brusselse en Luikse universiteit en vanaf 1883 ook in scholierenbonden van diverse athenea. Ze waren  veel minder in aantal dan aan katholieke zijde, ook als men het kleiner aantal middelbare scholen in rekening brengt. Daardoor hadden ze numeriek een veel geringere impact. Wel werden ze, net voor de Eerste Wereldoorlog, plaatsen van cultuurkritiek en -vernieuwing in de Vlaamse beweging.

Naast deze jeugd- en studentenbewegingen, waren er vóór de Eerste Wereldoorlog de al vermelde politieke jeugdorganisaties, de Katholieke (1879), Liberale (1883) en Socialistische (1885) Jonge Wacht. Ze waren vooral jongerenafdelingen van de partij en hadden geen belangstelling voor de Vlaamse beweging . Voor de Franstalige scholieren richtten priesters zogenaamde Estudiantines de Vacances op: vakantiebonden waarvan er ook enkele in Vlaanderen bestonden (Brugge, 1869; Antwerpen 1883). Ze waren misschien zelfs ontstaan naar het model van de Vlaamse studentenbonden (want buiten België bestonden ze niet). Korte tijd waren er ook Nederlandstalige Estudiantines, zoals die in Tongeren (1900) en Bree (1902), maar deze groeiden na korte tijd uit tot Vlaamse studentenbonden. De door volwassenen georganiseerde jeugdverenigingen zoals patronaten en zondagsscholen, kunnen we eerder als jeugdzorg dan als jeugdbeweging beschouwen. Ook zij richtten zich niet op de Vlaamse beweging.

Padvinderij en Vlaamse studentenbonden (1900-1935)

In het interbellum was het vooral de padvinderij in de jeugdbeweging die vernieuwing bracht door sterk openluchtleven te beklemtonen. De Vlaamse katholieke scoutsgroepen hadden toen als koepel de Baden Powell Belgian Boys and Sea Scouts (BPBBSS). Maar daarnaast was er de tweetalige koepel Belgian Catholic Scouts (BCS), die de goedkeuring had van kardinaal Désiré Mercier Mercier, Désiré Désiré Mercier (1851-1926) was van 1906 tot 1926 de kardinaal-aartsbisschop van het aarts­bisdom Mechelen. Hij was een vurig propagandist van het Belgisch patriottisme en leefde tijdens ... Lees meer , zodat er in 1920 een aantal scoutsgroepen van de BPBBSS overstapte naar de BCS. Voor de ontwikkeling van een Vlaamse padvinderij was van betekenis dat er in Leuven in 1923 de Vlaamse Hoogstudenten Scouts Kring (VHSK) werd opgericht, waarin Maurits van Haegendoren Van Haegendoren, Maurits Maurits van Haegendoren (1903-1994) was een Vlaamse historicus, rijksarchivaris, politicus en publicist. Hij leidde vanuit een Vlaamsgezinde overtuiging het Vlaams Verbond van Katholieke ... Lees meer een rol speelde. Toen het in 1927 tot een toenadering kwam tussen de leiding van BCS en BPBBSS, kwam vanuit die VHSK de druk om de katholieke scoutsbeweging in België toch naar taalgroep, in twee zelfstandige verbonden, te organiseren. Dat gebeurde in 1929 toen naast de Fédération des Scouts Catholiques (FSC) voor Wallonië en Brussel er voor Vlaanderen een Vlaams Verbond van Katholieke Scouts Vlaams Verbond van Katholieke Scouts (VVKS) Het Vlaams Verbond van Katholiek Scouts (1910) heet vandaag Scouts en Gidsen Vlaanderen. Het is de Vlaamse versie van de in 1907 door Baden Powell begonnen jeugdbeweging gericht op de zel... Lees meer (VVKS) werd gevormd onder leiding van Van Haegendoren.

Een groep Vlaamse padvinders uit Brussel, onder leiding van Arnold Peeters en E. Lehouck, ca. 1930. (ADVN, VFB342)

De werking van het VVKS was deels geënt op het Vlaamse emancipatiestreven en dat was niet verwonderlijk, aangezien Van Haegendoren net als vele andere scouts en aalmoezeniers van het eerste uur hun vroegste stappen in de jeugdbeweging hadden gezet als lid van de Katholieke Vlaamse Studentenbeweging. De originele synthese die Van Haegendoren – vooral in zijn meerdelige leidershandboek Verkennersleven – tot stand wist te brengen, liet scouting enerzijds meer dan het buitenlandse origineel aansluiten bij de maatschappelijke realiteit in Vlaanderen, en maakte haar er anderzijds tot een rolmodel voor de andere jeugdbewegingen. Wel bleef bij VVKS de loyauteit tegenover het Belgische vaderland ook een realiteit, al bestond daarover in de topleiding een zekere spanning. Die groeide tijdens en na de Tweede Wereldoorlog Tweede Wereldoorlog De Tweede Wereldoorlog werd in Vlaanderen getekend door de onvoorwaardelijke collaboratie van het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV). De samenwerking met de bezetter en de bestraffing erva... Lees meer uit tot een conflict, waarin ook de kerkelijke overheid zich mengde en waardoor Van Haegendoren uiteindelijk ontslag zou moeten nemen als Verbondscommissaris.

Al voor de oorlog waren er in België ook voor meisjes enkele godsdienstig-neutrale padvindstersgroepen ontstaan. De eerste in 1911. In 1919 hadden die als koepel de neutrale Girl Guides de Belgique (GGB), die in de jaren 1930 zouden federeren met de neutrale Boy Scouts de Belgique (BSB). Terwijl voor de katholieke scouts de aanpassing aan het Vlaamse milieu nog tamelijk vlot verliep, was dat voor de katholieke meisjesgidsen veel moeilijker. Een eerste overkoepeling voor katholieke meisjesgidsen kwam er in 1915 met de unitaire Baden Powell Belgian Girl Guides (BPBGG), die in Vlaanderen vooral afdelingen hadden in elitaire verfranste stedelijke milieus. Vanaf 1922 kenden ze een inzinking tot er in 1929 en omvorming kwam tot de federatie Katholieke Padvindsters van België/Guides Catholiques de Belgique (KPB-GCB). Die katholieke koepel werd pas in 1933 door het episcopaat erkend onder de naam Guides Catholiques de Belgique/Katholieke Meisjesgidsen van België, (GVCB/KMGB) en bleef tot na de Tweede Wereldoorlog een eenheidsverbond met zowel Franstalige als Vlaamse leden. Ze droegen kaki-uniformen.

Om de eigen Vlaamse identiteit te doen erkennen startte Yvonne Groffi Groffi, Yvonne Yvonne Groffi (1911-1953) richtte na de Tweede Wereldoorlog de Vlaamsgezinde zgn. Blauwe Gidsen op, maar werd in 1947 gedwongen tot ontslag door de leiding van de Katholieke Meisjesgidsen... Lees meer , de echtgenote van de toenmalige verbondscommissaris van VVKS, vanaf 1939 met groepen van Katholieke Vlaamsche Meisjesgidsen met blauw uniform (de Blauwe Gidsen Blauwe Gidsen De Blauwe Gidsen waren een katholieke Vlaamsgezinde meisjesbeweging, die ontstond tijdens jaren 1930. Na de Tweede Wereldoorlog werden ze geïntegreerd in de Katholieke Meisjesgidsen van B... Lees meer ). De nieuwe beweging was uitgesproken Vlaamsgezind, keerde zich tegen het elitaire en militaristische karakter van de bestaande kaki-beweging en ijverde voor erkenning van eigen organisatie, stijl en methode. Ze kende vooral een verspreiding op het Vlaamse platteland, waar ze als zusterbeweging van VVKS werd gepercipieerd. Maar ze kreeg geen erkenning van de kerkelijke overheid, die de Blauwe Gidsen na 1945 dwong tot een fusie met de KBMG/GVCB. De spanningen daarrond leidden tot de uitsluiting van initiatiefneemster Groffi. Pas na de splitsing van de meisjesgidsen naar taalgroep, in 1961, werd de verwijzing naar België België Geen Vlaamse beweging zonder België. Het is ook onmogelijk om België te begrijpen zonder de geschiedenis van de Vlaamse beweging erbij te betrekken. Tussen het ontstaan van een culturele ... Lees meer vervangen door de kwalificatie 'Vlaams' in het toen geheel zelfstandige Vlaams Verbond van Katholieke Meisjesgidsen (VVKM). Vanaf 1973 werkte het VVKM samen met het VVKS, waarmee het in 1982 versmolt tot VVKSM, sinds 2005 onder de naam Scouts en Gidsen Vlaanderen.

Maar ondanks haar nieuwe jeugdmethodiek was in het interbellum niet de padvinderij de belangrijkste jeugdbeweging in Vlaanderen. Dat bleef de oude vrije Katholieke Vlaamse Studentenbeweging die de katholieke studerende jeugd wist te mobiliseren voor de Vlaamse beweging. Haar organisatie was het Algemeen Katholiek Vlaamsch Studentenverbond Algemeen Katholiek Vlaamsch Studentenverbond (AKVS) Het Algemeen Katholiek Vlaams Studentenverbond (1903-1935) was de organisatorische vormgeving van de katholieke Vlaamse studentenbeweging: een jeugdbeweging met plaatselijke bonden van ka... Lees meer (AKVS), geleid vanuit Leuven door een hoofdbestuur die ook de redactie verzorgde van het ledenblad De Blauwvoet De Blauwvoet (1920-1941) De Blauwvoet (1920-1941) was het orgaan van het Algemeen Katholiek Vlaamsch Studentenverbond (AKVS), en van zijn opvolgers het Algemeen Katholiek Dietsch Studentenverbond (AKDS) en het Di... Lees meer . Het sinds 1903 functionerende AKVS was gegroepeerd ‘per gouw’ met gouwbesturen van Leuvense universiteitsstudenten, en breed vertakt in het Vlaamse land. In 1924 vormde het een netwerk van 223 plaatselijke bonden, waarvan sommige (in de colleges en de steden) het hele jaar door werkten en andere (op het platteland) enkel in de schoolvakanties. Ze verzamelden zich op gouw- en landdagen. Op basis van een beredeneerde schatting concluderen we dat in Limburg Limburg Lees meer ten minste drie vierden van de katholieke collegeleerlingen lid waren van de beweging, in West-Vlaanderen West-Vlaanderen Lees meer zeker de helft, in Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Dit artikel onderzoekt de vraag of en in welke mate de Vlaamse beweging in Oost-Vlaanderen een specifieke identiteit vertoonde. Lees meer wellicht twee vijfden en in de provincie Antwerpen Antwerpen Lees meer tenminste één derde. Hoewel in enkele Katholieke Vlaamse Studentenbonden rond 1920 even ook scoutsafdelingen ontstonden, vooral in Limburg en Brabant, bleven die niet bestaan, want in de AKVS-leiding haalde de strekking het die zich kantte tegen ‘het uitheemse gedoe van de boy-scouts’, zodat in 1921 de scoutswerking buiten de Vlaamse studentenbonden werd gesloten.

Optocht van de Studentenbond van Geel, ca. 1935 (ADVN, VFA678)

Tot halfweg de jaren 1920 kon het AKVS, waarvoor deelname en steun aan de Vlaamse beweging de hoofdreden was van zijn bestaan, trouwens rekenen op de welwillende steun van priesters en geestelijke overheid. Maar de radicalisering van de AKVS-leiding in anti-Belgische Vlaams-nationalistische richting bracht problemen met zich mee. Er groeide in de loop van de jaren 1920 een interne tegenstelling tussen een radicale Vlaams-nationalistische vleugel die de beweging als geheel ging domineren – sterk gestimuleerd door de meerderheid van zich op Vlaams gebied radicaliserende Leuvense studenten – en een cultuurflamingantische minderheid die de vooroorlogse flamingantische lijn wilde handhaven. Bovendien kwam de AKVS-leiding door haar radicaal anti-Belgische opstelling in conflict met de kerkelijke overheid. In 1925 veroordeelden de bisschoppen het Vlaams-nationalisme, terwijl het AKVS zich juist in dat jaar uitdrukkelijk als zodanig had geprofileerd. Een conflict van de Vlaams-nationalistische Leuvense studenten met de rector en daarna rechtsreeks met het episcopaat escaleerde. In vele katholieke colleges – in sommige bisdommen meer dan in andere – werden uitingen van Vlaams-nationalisme verboden en werden scholieren die er propaganda voor maakten gestraft. Soms werd de scholieren ook deelname aan AKVS-gouw-en landdagen verboden.

De katholieke Vlaamse meisjesbeweging Katholieke Vlaamse Meisjesbeweging De Katholieke Vlaamse Meisjesbeweging was een beweging van katholieke, Vlaamsgezinde burgermeisjes en vrouwen ontstaan in 1912 naar het model van de katholieke Vlaamse studentenbeweging, ... Lees meer , die pas in 1913 gestart was, herleefde vanaf 1919 en kende een bloeitijd tot 1926 met Julia Putman Putman, Julia Julia Putman (1901-1959) was van eind 1920 tot begin 1925 voorzitster van de Katholieke Vlaamsche Landsbond voor Meisjes. In 1926 trad ze in bij de Zusters van de Jacht en vervolgens werk... Lees meer als voorzitster. Als beweging was ze veel minder ingeplant dan het AKVS. Ze verloor nadien onder het voorzitterschap van Angela Dosfel-Tysmans Tysmans, Angela Angela Tysmans (1890-1985), echtgenote van Lodewijk Dosfel, was tijdens het interbellum en de Tweede Wereldoorlog een van de leidinggevende figuren van de Vlaams-nationalistische meisjesb... Lees meer steeds meer aanhang en kende scheuringen in 1929 en 1930, enerzijds ten gevolge van de doorgedreven radicalisering van de hoofdleiding, anderzijds omdat ze zich als vereniging onafhankelijk van elke partij, ook van de Vlaams-nationalistische, wilde blijven opstellen. In 1937 kwam er nog een tijdelijke afsplitsing van twee provincies die het schrappen van het epitheton 'katholiek' in de naam van de vereniging niet wilden accepteren.

Landdag van de Katholieke Vlaamse Meisjesbeweging in Brugge, 1935. In het midden: Angela Dosfel-Tijsmans, Betty Knockaert, Colomba Thiel, Rachel Sayns, Marie Booret. 1935. (Collectie Stad Antwerpen, Letterenhuis, tglhph40109)

In de openbare athenea en rijksmiddelbare scholen bestonden ook levensbeschouwelijk neutrale Vlaamse scholierenbonden, overkoepeld door het Algemeen Vlaamsch Studentenverbond Algemeen Vlaamsch Studentenverbond (AVS) Het Algemeen Vlaamsch Studentenverbond (AVS) (1928-1934) was een overkoepelende organisatie van Vlaamsgezinde scholierenverenigingen in de diverse voortgezette opleidingen van het rijkson... Lees meer (AVS), dat grote zelfstandigheid liet aan plaatselijke groepen. Het AVS kende een korte bloeitijd tussen 1929 en 1933, maar de impact ervan bleef veel kleiner dan die van het AKVS. Op zijn hoogtepunt telde het AVS maar één tiende van het aantal leden en bonden van het AKVS vijf jaar eerder.

Ingepaste jeugdbewegingen (1920-1940)

In het interbellum kwam de traditie van ‘vrije jeugdbewegingen’ onder druk te staan doordat Kerk en politieke formaties de jeugd toen steeds meer gingen mobiliseren voor de eigen doelstellingen. In de jaren 1930 verdwenen de vrije jeugdbewegingen, om plaats te maken voor 'ingepaste' jeugdorganisaties. Deze inschakeling was een tijdsverschijnsel dat zich in het hele jeugdlandschap in Europa manifesteerde.

In België was de katholieke Kerk Kerk De verhouding tussen Kerk en Vlaamse beweging vertoont historisch een tweevoudig beeld. Enerzijds waren de godsdienstige en de Vlaamsgezinde overtuiging innig verstrengeld en vormde de cl... Lees meer de belangrijkste instantie die al in de beginjaren 1920 de jeugd wilde inschakelen in de zogenoemde Katholieke Actie (KA). De KA wilde de jeugd in slagorde opstellen als milites Christi om de wereld ‘te veroveren’, in de hoop een nieuwe kerkelijke generatie te vormen. Waar zij zich in de 19de eeuw grotendeels tot ‘beschermende’ verenigingen en instellingen – zoals de patronaten – beperkt had, ging ze nu op initiatief van paus Pius XI (1922-1939) in het offensief tegen de dreigende ontkerkelijking, door gebruik te maken van het moderne middel van massaorganisatie. De KA was een apostolaatsbeweging met een uitdrukkelijk ‘mandaat’ van de bisschop, onder directe kerkelijk hiërarchische leiding,

De eerste verschijningsvorm daarvan was een algemene KA-organisatie, zoals die in Italië bestond, die niet gespecificeerd was naar sociale klasse, maar per parochie de hele jeugd afgezien van rang of stand wilde groeperen. Dat werd in Franstalig België het model voor de in 1921 opgerichte Association Catholique de la Jeunesse Belge (ACJB), die voortbouwde op de vooroorlogse structuur van de Oeuvres Apologetiques. Ze kreeg de steun van de bisschoppen, verbaasde de publieke opinie met een eerste massacongres in Gembloers (1922) en kende een snelle uitbreiding in plaatselijke ACJB-groepen per parochie georganiseerd onder de directe leiding van de geestelijkheid. Voor de meisjes werd in 1925 ACJBF (Association Catholique de la Jeunesse Belge Féminine) opgericht als jeugdafdeling van de Fédération des Femmes Catholiques, een in 1912 op initiatief van kardinaal Mercier gestichte vereniging, die aanvankelijk de meisjes zonder onderscheid van stand groepeerde over het hele land. Drijvende kracht hierbij was de Gentse Christine de Hemptinne, die later ook de Vlaamse vrouwelijke KA-koepel VJVKA (Vrouwelijk Jeugdverbond voor Katholieke Actie) mee opbouwde.

Optocht van verschillende katholieke vrouwenorganisaties, waaronder de Vrouwelijke Katholieke Studerende Jeugd (VKSJ), Burst, 1937. (KADOC, kfa001631)

In Vlaanderen bestond er al een hele waaier aan katholieke initiatieven voor de jeugd. Er waren de pas opgerichte en bloeiende jeugdorganisaties voor werkende jongeren en voor jonge boeren, die respectievelijk aanleunden bij de christelijke arbeidersbeweging Christelijke arbeidersbeweging In de christelijke arbeidersbeweging heeft steeds een uitgesproken belangstelling voor de Vlaamse kwestie bestaan. De groeiende invloed van deze beweging, in het kielzog van de democratis... Lees meer en de katholieke Boerenbond Belgische Boerenbond (BB) De Boerenbond is een beroepsorganisatie van en voor landbouwers die tot ver in de 20ste eeuw sterke banden had met de Kerk en de katholieke partij, zich van meet af sterk engageerde in de... Lees meer , er waren de paar honderd oude katholieke patronaten, de katholieke turnkringen en onthoudersbonden, de zuiver godsdienstige verenigingen, zoals Eucharistische Kruistocht, Mariacongregaties en missiekringen. Er waren de nieuw ontstane katholieke scoutsgroepen en er was de goed draaiende Katholieke Vlaamse Studentenbeweging, waaruit vele priesters die in al deze jeugdwerken actief waren zelf afkomstig waren. Maar in technische zin waren deze verenigingen geen KA en het ‘succes’ van de nieuwe initiatieven in Franstalig België deed bij sommigen de vraag ontstaan naar een vergelijkbaar initiatief in Vlaanderen.

Bij de sociaal bewogen Vlaamse priesters wekte het ACJB-triomfalisme echter wantrouwen op. Een eerste wrevelpunt vooral bij de Vlaamsgezinden daarvoor was de Belgisch gezinde Franstaligheid, ook sprekend uit de naam, die in de bestaande sociaal-katholieke verenigingen in Vlaanderen vreemd overkwam. Daar werd immers in het spoor van de Vlaamse beweging het streven naar een volwaardige Nederlandse eentaligheid in Vlaanderen gevolgd, en dus was een autonome Vlaamse koers nodig, los van Franstalige initiatieven. Een tweede reden tot wantrouwen bestond vooral bij de proosten van de sociale jeugdinitiatieven. In Franstalig België werd immers een zuiver kerkelijk-religieuze KA uitgebouwd die niet afgestemd was op de specifieke leefomstandigheden waarin jongeren van een bepaalde sociale laag leefden, en die ook niet gericht was op het betrekken van die leefwereld in de werking. Dat stond haaks op de katholieke sociale jeugdinitiatieven die er in Vlaanderen bestonden, en die aanleunden bij het middenveld van de standsorganisatie. Deze gingen daarom pleiten voor een ‘gespecialiseerde’ KA voor de jeugd.

Vooral dit dubbelspoor waarop de KA liep, leidde in kerkelijke kring tot een grote controverse, waarin enerzijds ACJB-proost Louis Picard en anderzijds proost Jozef Cardijn Cardijn, Jozef Jozef Cardijn (1882-1967) was een Vlaamse rooms-katholieke priester en kardinaal. Hij was de stichter van de Katholieke Arbeidersjeugd (KAJ) en verwierf grote bekendheid als grondlegger v... Lees meer , grondlegger van de Kristene Arbeidersjeugd Katholieke Arbeidersjeugd (KAJ) De Katholieke Arbeidersjeugd (KAJ) was een jongerenvereniging van de christelijke arbeidersbeweging en tegelijk een gespecialiseerde Katholieke Actiebeweging, opgericht in 1924 door de pr... Lees meer , tegenover elkaar kwamen te staan. De eerste verweet de tweede dat een KA op basis van het sociale milieu in feite de klassenstrijd binnenbracht in de Kerk en zo ‘het mystieke lichaam’ van Christus aantastte. De tweede vond dat een jeugdwerking opzetten zonder de sociale realiteit waarin de jongeren leefden als uitgangspunt te kiezen te binnenkerkelijk was. Een dergelijke aanpak vervreemdde de jeugd van de wereld en kon dus geen impact hebben op de samenleving. Beide modellen leken onverzoenlijk, en de discussie sleepte aan zonder compromis. Dat werd uiteindelijk in 1927 door de een jaar eerder aangetreden kardinaal Ernest-Joseph van Roey Van Roey, Ernest-Joseph Ernest-Joseph van Roey (1926-1961) was Kardinaal-Aartsbisschop van Mechelen. Hij aanvaardde geleidelijk de onvermijdelijkheid van een eentalig Vlaanderen en bestreed het Vlaams-nationalis... Lees meer opgelegd. De katholieke actie mocht zich wel per stand organiseren, en dus ‘gespecialiseerde KA’ worden, maar ze moest tegelijk alle sociaal-revendicatieve en/of politieke aspiraties laten varen. Verder zou de ACJB zich moeten beperken tot Franstalig België, terwijl er nu ook voor Vlaanderen een afzonderlijke koepelorganisatie mocht komen.

Dat werd in 1928 het Jeugdverbond voor Katholieke Actie Jeugdverbond voor Katholieke Actie (JVKA) Het Jeugdverbond voor Katholieke Actie (JVKA) was een koepelstructuur van de Vlaamse katholieke jeugdbewegingen voor jongens, die in 1928 werd opgericht door de bisschoppen in het kader v... Lees meer /Vrouwelijk Jeugdverbond voor Katholieke Actie (JVKA/VJVKA). De dragende KA-organisaties, afzonderlijk voor jongens en meisjes, werden de Katholieke of Kristene Arbeidersjeugd (KAJ/VKAJ), de Boer(innen)enjeugdbond/ (BJB), de Katholieke Burgers- en Middenstandsjeugd (KBJM/VBKJM) en – omdat het studerend milieu als een eigen sociale ‘stand’ werd beschouwd – voor de studerende jeugd de Katholieke Studentenactie/Vrouwelijke Katholieke Studerende Jeugd (KSA/VKSJ). Andere bestaande katholieke jeugdverenigingen werden gezien als ‘hulpwerken’ van KA. Dat was bijvoorbeeld het geval voor de strikt godsdienstige kringen, voor de algemene parochiale verenigingen, voor de scouts en gidsen, maar ook voor de eens zo succesrijke patronaten voor de volksjeugd.

De Katholieke Arbeidersjeugd, afdeling West-Vlaanderen, op een provinciale studieweek in Loppem, 1934. (KADOC, kfa015528)

In dat kader situeerde zich het verdwijnen van het AKVS. Op dat ogenblik stond het principieel op een Vlaams-nationalistisch standpunt en was het sinds 1925 in open conflict met de bisschoppen. Het was dus uitgesloten dat het AKVS als organisatie zou aansluiten bij het JVKA. De vraag was of de plaatselijke Vlaamse studentenbonden misschien wél zouden kunnen worden ingeschakeld. Dat gebeurde in elk van de vier diocesen in Vlaanderen op verschillende manier. In West-Vlaanderen, Antwerpen en Brabant bleven de bonden voorlopig buiten de nieuwe opgerichte ‘zuiver kerkelijk strijdende’ KSA. Voor Limburg en Oost-Vlaanderen beslisten de meer Vlaamsgezinde bisschoppen van Luik en Gent dat de Katholieke Vlaamse Studentenbonden er als zodanig bij de nieuwe KA-koepel moesten aansluiten en zich zowel dienden te richten op KA als op Vlaamse beweging, zij het zonder Vlaams-nationalistisch te zijn. Na verloop van tijd hadden vele plaatselijke studentenbonden zich losgehaakt van de radicale AKVS-leiding en waren volgens eigen traditie blijven doorwerken. Ze zouden in West-Vlaanderen gebundeld worden door het bisschoppelijk goedgekeurde Jong Volksche Front Jong Volksche Front (JVF) Het Jong Volksche Front was een West-Vlaamse Vlaamse studentenbeweging, die met bisschoppelijke goedkeuring de vroegere plaatselijke bonden van het Algemeen Katholiek Vlaamsch Studentenve... Lees meer (JVF, 1933-1944), in Antwerpen en Brabant voorlopig buiten elke overkoepeling blijven en in Limburg en Oost-Vlaanderen als zodanig bonden worden van KSA.

Enkele bonden – vooral in Antwerpen en Brabant – bleven aangesloten bij AKVS. Maar halfweg de jaren 1930 raakten de laatste AKVS-leiders meegezogen in de verdeeldheid van het Vlaams-nationalisme, waar diverse politieke formaties streefden naar een nieuwe Vlaamse en volkse orde, en daartoe ook beroep deden op de jeugd. In 1933 slaagde het Verdinaso Verbond van Dietsche Nationaal Solidaristen (Verdinaso) Het Verbond van Dietsche Nationaal Solidaristen (Verdinaso) (1931-1941) was een fascistisch geïnspireerde beweging onder leiding van Joris van Severen, die een staats- en maatschappijherv... Lees meer erin een deel van de meest radicale en toegewijde AKVS-leiders die stand hielden tegen de kerkelijke tegenwerking te overtuigen Dinaso te worden. Ze probeerden eerst het AKVS als restorganisatie over te hevelen naar de Dinaso-Jeugd Jong Dinaso Jong Dinaso (1931-1941) was de jeugdbeweging van het Verbond van Dietsche Nationaal Solidaristen (Verdinaso), aanvankelijk Verbond van Dinaso Knapenvendels (Verdinasok) genaamd. De organi... Lees meer , maar slaagden daar niet in omdat andere leiders nog ‘trouw’ bleven aan het idee van een autonome beweging en het plan verijdelden. Toch groeide ook bij enkelen van hen in 1935 de overtuiging dat AKVS er best voor koos aan te sluiten bij de intussen gestarte VNV Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV) Het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV) (1933-1945) was een rechts-radicale Vlaams-nationalistische partij die tijdens de Tweede Wereldoorlog collaboreerde met de Duitse nationaalsocialistis... Lees meer -jeugdbeweging Algemeen Vlaams-Nationaal Jeugdverbond Algemeen Vlaamsch Nationaal Jeugdverbond (AVNJ) Het Algemeen Vlaamsch Nationaal Jeugdverbond (AVNJ) was een Vlaams-nationalistische jeugdbeweging en militie ontstaan in 1928. Van 1934 tot 1941 was het de jeugdbeweging van het Vlaamsch ... Lees meer (AVNJ). Daartegen bleven de algemeen voorzitter en enkele laatste ‘getrouwen’ zich verzetten. Zij introduceerden in het rest-AKVS het top-down leidersprincipe, stelden de vereniging open voor niet-katholieken, niet-studerenden (’volksjongens’) en voor ‘Rijksnederlanders’, en herdoopten het AKVS eerst tot AKDS ( Algemeen Katholiek Dietsch Studentenverbond Algemeen Katholiek Diets Studentenverbond (AKDS) Het Algemeen Katholiek Dietsch Studentenverbond (AKDS, 1935-1937) was de organisatorische voortzetting van het intussen sterk gereduceerde AKVS en een erfgenaam van de Katholieke Vlaamse ... Lees meer ) en daarna tot DJV ( Dietsch Jeugdverbond Dietsch Jeugdverbond (DJV) Het Dietsch Jeugdverbond (1937-1941) was de organisatorische voortzetting van het Algemeen Katholiek Dietsch Studentenverbond (AKDS). De beweging richtte zich niet meer enkel naar katholi... Lees meer ). Dat betekende een breuk met de traditie van de oude Katholieke Vlaamse Studentenbeweging. Het DJV was er slechts een erfgenaam van, en werd zelf een steunpunt voor de ‘Volksdietse’ politieke stroming, ideologisch tussen het VNV en het intussen, na de Nieuwe Marsrichting van 1934,  ‘neo-Belgisch’ geworden Verdinaso in. Het zou – net als zijn voorloper AKVS – de naoorlogse Vlaams-nationalistische jeugdbewegingen tot inspiratiebron blijven dienen.

Kamp van het Algemeen Vlaamsch Nationaal Jeugdverbond (AVNJ) tijdens een IJzerbedevaart in Diksmuide, ca. jaren 1930. (ADVN, VFA1010)

Aan de linkerzijde stonden van meet af aan de Socialistische Jonge Wachten in dienst van de Belgische Werkliedenpartij Belgische Werkliedenpartij (BWP) Lees meer , maar onder invloed van de Russische revolutie scheurden zich toch enkele geradicaliseerde groepen af om de Kommunistische Jeugd van België/Jeunesse Communiste de Belgique (KJ/JC) te vormen. Vanaf 1926 gingen de Vlaamse en Franstalige jeugdverenigingen hun eigen weg. In Vlaanderen groepeerden ze zich vanaf 1928 in het Arbeidersjeugdverbond (AJ), waarbinnen vanaf 1929 de jongste leeftijdsgroep als Rode Valken een echte jeugdbeweging werd. Net voor de oorlog haalde de partij de banden met de jeugdorganisaties meer aan, vooral ook wegens enige dissidentie in communistische richting in de periode van de Spaanse burgeroorlog. De liberale Jonge wachten wijzigden in het interbellum hun naam tot Liberale Jeugd, om aan te geven dat ze zich naast een politieke ook een vormende taak stelden. In de jaren 1930 werd ter bevordering van openluchtactiviteiten de vzw De Knapzak/La Besace opgericht. In deze bewegingen was er voor de Vlaamse beweging weinig of geen plaats.

Vernieuwd jeugdig zelfbewustzijn (1935-1945)

Tegen de achtergrond van de kanalisering van dit jeugdig idealisme door de Kerk en de politieke formaties maakte de mentaliteit van de jeugdigen zelf in de tweede helft van jaren 1930 en tijdens de Tweede Wereldoorlog een evolutie door. De sterke normatieve verwachting van ouderen tegenover de jongeren had een jonge generatie immers een nieuw zelfbewustzijn gegeven. Het ‘jong zijn’ zocht een eigen uitdrukkingsvorm. Halfweg de jaren 1930 werden de jongeren sterk aangesproken door trekken, kamperen en openluchtleven, gecombineerd met zelfwerkzaamheid en creatieve expressie. Het waren vormen van jeugdwerking die in het begin van de jaren 1920 vooral in Duitsland als een nagalm van de vooroorlogse Wandervogelbewegung tot ontwikkeling waren gekomen, maar daarna enigszins verloren waren gegaan, al was bij scouting het openluchtleven intussen wel tot bloei gekomen.

Voor een aantal jongeren leek ‘de jeugdbeweging’ als methode een uitweg uit de cerebrale en wat saaie studiekringen van de oude studentenbonden en uit de KA-studiekringen met theoretische discussies over de maatschappij. Het gaf ruimte aan een andere beleving van het jong zijn. Het hijsen van een kampvlag, een kampvuur en een nacht onder een tent spraken immers tot de verbeelding. In Vlaanderen speelde natuurlijk ook mee dat het in 1930 gevormde VVKS de scoutsmethode wist aan te passen aan het katholieke en Vlaamse milieu. De herontdekking van de ‘jeugdbeweging’ kleurde in de beginjaren 1930 zowel de socialistische AJC (Arbeiders Jeugd Centrale)-groepen in Nederland als in Vlaanderen de vernieuwde socialistische jeugdbewegingen AJ en Rode Valken. Maar ook het AVS ( Algemeen Vlaams Studentenverbond Algemeen Vlaamsch Studentenverbond (AVS) Het Algemeen Vlaamsch Studentenverbond (AVS) (1928-1934) was een overkoepelende organisatie van Vlaamsgezinde scholierenverenigingen in de diverse voortgezette opleidingen van het rijkson... Lees meer ) onder voorzitter Renaat Merecy Merecy, Renaat Renaat Merecy (1909-1987) was een Vlaamsgezinde socialist, die als overtuigde vrijzinnige een fervente verdediger was van het rijksonderwijs, waarin hij gedurende heel zijn beroepsloopbaa... Lees meer koos voor die richting, ondersteund door het boekje van Paul de Ryck De Ryck, Paul Paul de Ryck (1913-1956), dichter, journalist, essayist, krantendirecteur en inspecteur bij het Oost-Vlaamse provinciebestuur, engageerde zich als student in de Gentse Vlaamsgezinde stude... Lees meer en Rie de Cordier Wat is jeugdbeweging? (1933), dat ook wel tegenstand opriep van een strekking die in het AVS louter het Vlaams-strijdende wilde beklemtonen. Die herontdekking vond ook plaats in het rest-AKVS, vooral onder impuls van Ernest van der Hallen Van der Hallen, Ernest Ernest van der Hallen (1898-1948) was een romantische katholiek-Vlaamse auteur, redacteur van Boekengids en Lectuurrepertorium, later bibliotheekinspecteur. Hij was een mentor van de jeug... Lees meer , die zelf zijn inspiratie had gevonden bij de – intussen door het Naziregime opgedoekte – katholieke jeugdbewegingen in Duitsland zoals Quickborn. Daardoor voerde AKVS groene ‘wandelkielen’ in als een trekkersuniform, propageerde het trekken per fiets langs jeugdherbergen en het kamperen in tenten, en wist het te mobiliseren ronde de bouw van het AKVS-huis in Nijlen.

Het AKVS-huis in Nijlen, s.d. (ADVN, VFA6780)

Die nieuwe richting stelde opnieuw een kernelement van elke jeugdbeweging centraal: het samen beleven van het jong zijn. Iets later, in 1938, ging ook in KSA Oost-Vlaanderen onder impuls van enkele proosten de richting primeren van de integrale jeugdbeweging, waarin het groepsleven, dat zowel KA als Vlaamse werking omvatte, centraal stond. De Oost-Vlaamse gouw koos zelfs voor de nieuwe naam K.S.A.-Jong Vlaanderen’ en kopieerde helemaal de jeugdbewegingsstijl – met inbegrip van symboliek en wettekst – van de verdwenen jeugdbeweging Neudeutschland. Ook in KSA Gouw Antwerpen was er een sterke tendens naar de uitbouw van de jeugdbeweging.

De Vlaamse beweging als oriëntatie was het sterkst aanwezig bij verenigingen die aanleunden bij Vlaams-nationalistische politieke formaties en bij die uit de Katholieke Vlaamse Studentenbeweging voortkomende jeugdbewegingen. Tijdens de oorlog vormden de KSA-gouwen een ‘interdiocesane federatie KSA-Jong Vlaanderen’, die de Vlaamsgezinde oriëntering van de oude studentenbeweging wilde voortzetten, zij het ontdaan van zijn anti-Belgische en politieke componenten. Ook een aantal niet bij een koepel aangesloten studentenbonden in de Antwerpse Kempen bleven de oude traditie voortzetten. Ze wisten in 1937 nog wel een gewestdag in Hoogstraten te beleggen, maar zouden daarna pas in de jaren 1950 een overkoepeling tot stand brengen onder de naam Kempische Rodenbachbonden Kempische Rodenbachbonden (KRB) De Kempische Rodenbachbonden was een organisatie die in 1954 werd gesticht ter overkoepeling van de nog bestaande of weer opgerichte scholieren- en studentenbonden in de Antwerpse Kempen... Lees meer (KRB).

De zwenking naar het groepsleven en openluchtbeleving als kern van de jeugdbeweging ging in de jaren 1930 gepaard met het invoeren van het uniform en een soldateske stijl, die toen ook in de politieke formaties gebruikelijk was geworden. Het was een poging om ‘de nieuwe tijd’ tot uitdrukking te brengen waaraan ‘de nieuwe jeugd’ mee wilde bouwen. Ze zou dertig jaar lang, tot het einde van de jaren 1960, een onlosmakelijk deel vormen van het verschijnsel jeugdbeweging. Los van elke ideologische oriëntering werd het perfectioneren en codificeren van die stijl een permanente bekommernis van de elkaar opvolgende generaties jeugdbewegers, waarbij ze zowel gingen putten uit het verleden van de eigen beweging als elementen van elkaar overnamen. De theoretische onderbouwing ervan was dat het zich vrijwillig richten naar een door de beweging gevraagde tucht bijdroeg tot de zelfvorming, maar ook dat de groepsvorming erdoor werd versterkt. Weldra hadden de jeugdbewegingen ook muziekkapellen die met roffelende trommels en schetterende klaroenen de stijlvolle mars ondersteunden. Dat marcheren in perfect uniform achter een flapperend vaandel maakte indruk op de buitenwereld en had toen een wervend effect. De soldateske stijl zou de Tweede Wereldoorlog overleven en het belangrijkste uiterlijk kenmerk blijven van de Vlaamse jeugdbewegingen door de jaren 1950 heen tot het einde van de jaren 1960. Toch was die uiterlijke stijl, hoewel die het meest opviel, niet het kernelement van de jeugdbeweging.

In dat kader gebeurde verrassend genoeg de belangrijkste ontwikkeling tijdens en na de oorlog in de traditionele patronaten, die als ‘jeugdzorg’ al decennialang de ‘volksjeugd’ op zondagen per parochie probeerden samen te brengen. In 1937 waren de jongenspatronaten in Vlaanderen met 23.107 leden ongeveer even sterk als de KAJ, dubbel zo sterk als KSA en vier keer sterker dan VVKS. Maar er bestond nauwelijks een overkoepelende structuur, leiderskader of een vast werkpatroon, en ze vegeteerden in de schaduw van de formeel gemandateerde organisaties van gespecialiseerde KA. Dat was al opgemerkt in 1934 door priester Jos Cleymans, die als nieuwe secretaris-generaal van het JVKA daaraan probeerde te verhelpen door het zwaartepunt van de KA te verschuiven van de gespecialiseerde naar de algemene parochiaal gestructureerde, en door de naam en het symbool Chiro en de Kristus-Koning mystiek te lanceren. Maar hij slaagde er niet in de gespecialiseerde KA-organisaties te overtuigen en overleed onverwacht op het einde van de jaren 1930, zonder dat de situatie van de patronaten echt veranderd was. De echte omslag kwam er pas tijdens de oorlog op initiatief van een nieuw team in Antwerpen dat, gesteund door de nationale proost van de patronaten A.F. (Bert) Peeters, een reorganisatie doorvoerde, zichzelf uitriep tot de ‘landsbondleiding’ van de nieuwe jeugdbeweging Chiro met een eigen uniform en in 1945 als op zichzelf staande jeugdbeweging erkend werd door kardinaal Van Roey.

Tijdens de oorlog kwamen de Vlaams-nationalistische jeugdbewegingen in de collaboratie Collaboratie Collaboratie verwijst naar de samenwerking met de bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog, in casu van het Vlaams-nationalisme en een deel van de Vlaamse beweging. Lees meer terecht. Dat waren het Algemeen Vlaamsch Nationaal Jeugdverbond Algemeen Vlaamsch Nationaal Jeugdverbond (AVNJ) Het Algemeen Vlaamsch Nationaal Jeugdverbond (AVNJ) was een Vlaams-nationalistische jeugdbeweging en militie ontstaan in 1928. Van 1934 tot 1941 was het de jeugdbeweging van het Vlaamsch ... Lees meer (AVNJ) van het VNV, de Vlaamsche Jeugdherbergcentrale, het Jong Dinaso Jong Dinaso Jong Dinaso (1931-1941) was de jeugdbeweging van het Verbond van Dietsche Nationaal Solidaristen (Verdinaso), aanvankelijk Verbond van Dinaso Knapenvendels (Verdinasok) genaamd. De organi... Lees meer en het Dietsch Jeugdverbond Dietsch Jeugdverbond (DJV) Het Dietsch Jeugdverbond (1937-1941) was de organisatorische voortzetting van het Algemeen Katholiek Dietsch Studentenverbond (AKDS). De beweging richtte zich niet meer enkel naar katholi... Lees meer (DJV). Onder Duitse druk werden ze samen met de nationaalsocialistische Vlaamsche Jeugd Vlaamsche Jeugd (VJ) De Vlaamsche Jeugd (VJ), een jeugdbeweging naar model van de Hitlerjugend, werd in maart 1941 opgericht door Alfons Wachtelaer. In juli 1941 ging de VJ op in de Nationaal-Socialistische ... Lees meer (VJ) in 1941 samengevoegd tot de Nationaal Socialistische Jeugd Vlaanderen Nationaal-Socialistische Jeugd Vlaanderen (NSJV) Lees meer (NSJV), die door het VNV beschouwd werd als zijn jeugdorganisatie. Daarnaast en daartegen richtte de Germaansche SS-Vlaanderen Algemeene-SS Vlaanderen (ASSV) De SS-Vlaanderen was een collaborerende militie tijdens de Tweede Wereldoorlog, die deel uitmaakte van de Duitse SS. Ze ijverde voor de aanhechting van Vlaanderen bij Duitsland. Lees meer en de DeVlag Duitsch-Vlaamsche Arbeidsgemeenschap (DeVlag) De Duitsch-Vlaamsche Arbeidersgemeenschap (DeVlag) (1935-1945) was vóór de Tweede Wereldoorlog een organisatie van Vlaamse en Duitse studenten. Tijdens de oorlog ontpopte de DeVlag zich ... Lees meer in 1943 de Hitlerjeugd Vlaanderen Hitlerjeugd Vlaanderen (HJV) De Hitlerjeugd Vlaanderen (HJV) werd eind 1943 opgericht door de DeVlag in een poging het monopolie op de Vlaamse Nieuwe Orde-gezinde jeugd te verwerven. De HJV bleef klein en werd overg... Lees meer op. Deze formaties fungeerden als rekruteringskanalen voor de Nieuwe Orde en het Vlaams-nationalisme, maar hun impact bleef beperkt tot jongeren uit collaboratiemiddens, zonder de bredere massa van de jeugd te bereiken. In antwoord op een enquête van het Duitse militairbestuur uit juli-1941 meldde de NSJV dat haar ledenbestand toen zo’n 5.000 jongens en 2.500 meisjes telde. De beperkte rekrutering was het gevolg van de sterke positie die in Vlaanderen werd ingenomen door de katholieke jeugd- en jongerenbewegingen, die op uitdrukkelijk bevel van kardinaal Van Roey Van Roey, Ernest-Joseph Ernest-Joseph van Roey (1926-1961) was Kardinaal-Aartsbisschop van Mechelen. Hij aanvaardde geleidelijk de onvermijdelijkheid van een eentalig Vlaanderen en bestreed het Vlaams-nationalis... Lees meer buiten alle collaboratie Collaboratie Collaboratie verwijst naar de samenwerking met de bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog, in casu van het Vlaams-nationalisme en een deel van de Vlaamse beweging. Lees meer bleven en daardoor heel wat jongeren daarvoor te behoeden. De katholieke jeugdbewegingen slaagden erin op het lokale vlak nagenoeg hun normale werking voort te zetten. Hoewel grote manifestaties naar buiten verboden waren, kenden ze toch een van bovenaf gecoördineerde kadervorming. Zij oriënteerden zich steeds meer naar het jeugdbewegingsleven als vormend kader binnen de eigen ideologie.

De Hitlerjeugd Vlaanderen werd in 1943 opgericht en verzamelde kinderen van leden van de DeVlag en de Vlaamse SS die vonden dat de NSJV te veel de kaart trekt van het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV). (CegeSoma/Rijksarchief)

De linkse jeugdbewegingen werden door de bezetter gewoon verboden en hun bezittingen werden verbeurd verklaard, waardoor ze na de bevrijding geheel opnieuw moesten beginnen en dus achterstand opliepen tegenover de katholieke.

Bloeitijd van de jeugdbeweging (1945-1965)

Na de bevrijding bestond er bij verantwoordelijken op verschillende niveaus, en ook bij de politici, een grote ongerustheid over de jeugd: ze zou onverschillig zijn geworden tegenover idealen en morele waarden, en door de anomie van de laatste oorlogsmaanden en de bevrijding ‘losgeslagen’ zijn. Die ongerustheid was er niet alleen bij kerkelijke autoriteiten en vooroorlogse leiders van de zich opnieuw ontplooiende jeugdbewegingen, maar ook in de regering van nationale unie met katholieken, socialisten, liberalen en communisten. Zij rekenden allemaal op de jeugdbeweging om de jeugd opnieuw op het goede spoor te brengen.

Vandaar dat er al in oktober 1944 op initiatief van de liberale minister van Openbaar Onderwijs Victor de Laveleye een ‘Staten-Generaal van de Jeugd’ werd samengeroepen, die een studiecomité aanduidde om het ‘jeugdvraagstuk’ te bespreken. In mei 1945 richtte de toenmalige  liberale minister van Openbaaronderwijs Auguste Buisseret een Nationale Dienst voor de Jeugd (NDJ) op, die voor de jeugdbewegingen een documentatiedienst en bibliotheek ter beschikking stelde, kampeermateriaal uitleende en een nationaal jeugdhuis inrichtte voor kaderdagen en vormingssessies. In december 1945 volgde het ministerieel besluit tot vorming van een ‘Nationale Raad voor de Jeugd’, bestaande uit vertegenwoordigers van de jeugdbewegingen, die als adviescommissie voor de jeugdpolitiek van de regering zou optreden. Niet verwonderlijk dat die raad ervan overtuigd was dat ‘de jeugdbeweging de meest volmaakte vorm van jeugdvereniging’ was. Ze wilde het ‘jeugdprobleem’ oplossen door een pro-jeugdbewegingspolitiek te voeren, om de jeugdbeweging voor de alle jongeren aantrekkelijk te maken. In 1949 gaf de Nationale Dienst voor de jeugd een handboek uit, waarin al de door de overheid erkende bewegingen zichzelf voorstelden.

Maar tegelijk tekende zich na de oorlog een scherpe tegenstelling af tussen ‘links’ (niet-katholieken, communisten, socialisten en liberalen) en ‘rechts’ (katholieken, christen-democraten, Vlaamsgezinden). Op politiek vlak maakte tussen augustus 1945 en maart 1947 de Christelijke Volkspartij Christelijke Volkspartij (CVP) Lees meer (CVP) geen deel meer uit van de regeringen, die daardoor een uitgesproken linkse signatuur kregen. Ook in de publieke opinie manifesteerde zich die tegenstelling, zodat de twee bevolkingsgroepen lijnrecht tegenover elkaar kwamen te staan inzake de bestraffing van de collaboratie, de houding tegenover de Vlaamse beweging, koning Leopold III van Saksen-Coburg, Leopold III Leopold III (1901-1983) werd aan de vooravond van en tijdens de Tweede Wereldoorlog het boegbeeld van een autoritaire stroming in de Belgische politiek. Zijn controversiële houding en mee... Lees meer , en de rol van de staat in onderwijs en opvoeding. Het feit dat ‘rechts’ overwegend Vlaams was en ‘links’ overwegend Franstalig verdiepte nog eens de kloof.

De ‘linksen’ waren geneigd Vlaamsgezindheid en collaboratie over één kam te scheren, wilden niet weten van een terugkeer van Leopold III, ijverden voor een uitbreiding van het openbaar onderwijs ten nadele van het katholieke, en streefden maar een actieve jeugdpolitiek, waarbij sommigen zelfs dachten aan een door de regering gestuurde neutrale nationale jeugdbeweging. De ‘rechtsen’ hadden begrip voor idealistische en Vlaamsgezinde motieven van sommige collaborateurs, eisten dat de koning zou terugkeren en wilden staatsinmenging in onderwijs en opvoeding beperken tot kwaliteitscontrole. Terwijl ‘links’ aanstoot nam aan de in haar ogen ‘fascistische’ stijl van de katholieke jeugdbewegingen, waren die juist blij dat ze na vier jaar ‘beloken’ tijd eindelijk opnieuw in de publieke ruimte in uniform achter hun vaandels konden opmarcheren. Dat gebeurde op gouw- en landdagen van de eigen beweging, maar ook ter gelegenheid van Rerum Novarumfeesten of in manifestaties ten gunste van Leopold III.

De ontknoping van de koningskwestie Koningskwestie Constitutioneel, politiek en maatschappelijk vraagstuk rond de persoon en de houding van koning Leopold III tijdens de Tweede Wereldoorlog. Lees meer was in 1950 een referendum waarin een meerderheid – in Vlaanderen een grote meerderheid – stemde voor de terugkeer van de koning. Toen echter links straatgeweld de teruggekeerde koning desondanks tot abdicatie dwong, leverden de verkiezingen Verkiezingen (tot 1995) Vanaf 1848 werd de dynamiek van de Vlaamse emancipatiestrijd in aanzienlijke mate bepaald door het electorale gebeuren. Naarmate de Vlaamse beweging erin slaagde om een uitgesproken commu... Lees meer in 1950 voor de CVP een absolute meerderheid op in het parlement, zodat een homogene CVP-regering tot stand kwam. Ook bij de volgende parlementsverkiezing in 1954 bleef de katholieke partij Katholieke partij De katholieke partij, later CVP (vanaf 1945) en CD&V (vanaf 2001) speelde een cruciale rol in de geschiedenis van de Vlaamse beweging. De partij had een belangrijk aandeel in onder m... Lees meer de grootste, zij het zonder absolute meerderheid, wat toeliet dat socialisten en liberalen een coalitieregering konden vormen die de intussen aan katholieke middelbare scholen toegekende subsidies terugschroefde. Dat lokte dan weer een schoolstrijd uit waarin de Kerk alle katholieken mobiliseerde tegen de ‘antikerkelijke’ staat. Een nieuwe katholieke verkiezingsoverwinning in 1958 leerde ‘links’ dat het onmogelijk was tegen een grote minderheid in te regeren en maakte de weg vrij voor de compromisoplossing van het ‘schoolpact’, die de levensbeschouwelijke tegenstelling op politiek vlak enigszins pacificeerde.

Tegen deze achtergrond was het begrijpelijk dat er lange tijd nauwelijks sprake was van een door de overheid gevoerde algemene jeugdpolitiek. Vooral ook omdat de stellingen van de twee grootste partijen in die kwestie principieel onverzoenbaar waren: de CVP zag voor de politieke overheid enkel aan aanvullende taak van ondersteuning weggelegd, verwoord in de formule ‘gesubsidieerde vrijheid’, terwijl de socialisten de staat een grotere rol wilden geven en ‘diensten’ ter beschikking wilden stellen van alle jeugdorganisaties. Na de terugkeer van de CVP in de regering – waarvan ze van 1958 af tot 1991 onafgebroken deel zou blijven uitmaken – bleef de jeugdpolitiek lange tijd beperkt tot het via de NDJ faciliteren van de werking van de ‘gevestigde’ (en verzuilde) jeugdbewegingen, in de lijn van de katholieke doctrine van subsidiariteit.

De jeugdbewegingen als zodanig kenden in de jaren 1950 en het begin van de jaren 1960 een echte bloeiperiode. Ze werden zowel door opvoeders als door jongeren zelf hoog gewaardeerd. Pedagogen consacreerden ze tot 'het derde opvoedingsmilieu' naast school en gezin. De jeugdbewegingswerking raakte alsmaar meer geperfectioneerd. Het patroon van kamperen, trekken, plein- en bosspelen, romantische stonden rond het kampvuur en het ontwikkelen van een eigen groepsromantiek kreeg zijn definitieve vorm. Dat ging gepaard met een theoretische onderbouwing van de eigen methodiek en de uitbouw van de kadervorming, inclusief de vorming van aalmoezeniers, proosten of volwassen begeleiders, de differentiatie van het activiteitenpatroon naar de leeftijd, de stilering en de kwalitatieve verbetering van tijdschriften, de codificering van het uniform en stijl voor het optreden naar buiten toe. Tegelijk werden de nationale en provinciale of regionale secretariaten verder uitgebouwd. De waardering van de jongeren zelf bleek uit het ledenbestand. Een onderzoek naar de participatie van 16-17 jarigen in Vlaanderen in 1959 gaf aan dat 43,21% van de jongens en 39,10% van de meisjes van die leeftijdscategorie lid waren van een jeugdbeweging, en dat daarvan 9 op 10 behoorden tot de katholieke jeugdbewegingen. In 1962 was in het Vlaamse land 48,75% van de jongens en meisjes tussen 8 tot 25 jaar lid van een of andere jeugdvereniging.

Voor de Vlaamse katholieke jeugdbewegingen konden we de ledenaantallen berekenen en leerden daaruit dat ze tussen 1950 en 1977 nagenoeg verdrievoudigden (van 79.792 tot 222.904). De sterkste groei kwam er tussen 1955 en 1965, toen er jaarlijks gemiddeld 7,3% aangroei was. Vooral de groei van VVKS/M en Chirojeugd was spectaculair en die hield aan tot het einde van de jaren 1970. Op haar hoogtepunt in 1977 had Chirojeugd in Vlaanderen – jongens en meisjes samen – 114.000 leden, wat overeenkwam met ongeveer de helft van alle leden in de drie belangrijkste katholieke Vlaamse jeugdbewegingen (Chiro, Scouting en KSA/VKSJ) samen. Cijfers over ledenaantallen van andere jeugdbewegingen zijn schaars. Ook in deze periode hadden de katholieke jeugdbewegingen numeriek en qua activiteiten het overwicht.

Aankondiging van een chirodag in Kortrijk, ca. jaren 1950. (KADOC, kca000330) (KADOC)

De niet-katholieke jeugdbewegingen hadden minder leden. Jongens en meisjes samengenomen telden de socialistische jeugdbeweging en de kadetten van het Algemeen Belgisch Vakverbond Algemeen Belgisch Vakverbond (ABVV) Het Algemeen Belgisch Vakverbond (ABVV) werd opgericht in 1945 en was de voortzetting van eerdere overkoepelende socialistische syndicale organisaties. Het ABVV paste vanaf de jaren 1960 ... Lees meer in 1959-1960 mee voor 4,81% van de 16-17-jarige jeugdbewegingsleden en 1,99% van de onderzochte leeftijdsgroep. De godsdienstige niet-katholieke jeugdbewegingen waren goed voor 2,33% van de jeugdbewegingsleden en voor 0,97% van de leeftijdsgroep. De Liberale Jeugd stond maar voor 0,93% van de jeugdbewegers en 0,39% van de leeftijdsgroep. De communistische jeugdbeweging de Pioniers kenden direct na de oorlog enige opleving, maar verschrompelden in de Koude Oorlog. Deze bewegingen hadden geen of nauwelijks belangstelling voor de Vlaamse kwestie. Dat gold ook voor de neutrale scoutsbeweging die tot 1965 deel uitmaakte van de unitaire Boy Scouts en Girl Guides van België en pas in dat jaar gesplitst werd in de Federatie voor Open Scoutisme (FOS) aan Vlaamse kant en een Franstalige tegenhanger.

Al was de hele katholieke jeugdbewegingsgebeuren na de bevrijding aanvankelijk uitdrukkelijk Belgisch vaderlandslievend en koningsgezind ingekleurd, het flamingantisme vormde er het decor van. Die katholieke Vlaamsgezindheid haakte zich vast aan het verzet tegen de heftigheid waarmee niet-katholieke kranten en partijen zich engageerden in de vervolging van meestal katholieke flaminganten die van collaboratie werden verdacht. Dat wekte immers de indruk dat een bewust offensief tegen Vlaams-katholiek idealisme was begonnen en versterkte de katholiek-Vlaamse solidariteit, zoals ook incidenten als de dynamitering van de IJzertoren IJzertoren De IJzertoren is een Vlaamsgezind monument in Diksmuide, dat in 1928-1930 werd opgericht als eerbetoon aan de Vlaamse soldaten die sneuvelden aan het IJzerfront tijdens de Eerste Wereldoo... Lees meer in 1946, het niet naleven van de taalwetgeving in de administratie, de talentelling van 1947 en vooral de ontknoping van de koningskwestie in 1950. De schoolstrijd versterkte de katholieke reflex, maar de pacificatie ervan in 1958 leidde er dan weer toe dat de Vlaamse kwestie opnieuw bovenaan de politieke agenda kwam.

Door dit alles groeide er in katholieke jeugdbewegingen een nieuw klimaat dat ging van Vlaams-vriendelijk tot uitgesproken flamingantisch. KSA-Jong Vlaanderen was daarin het meest uitgesproken. Dat toonde ze onmiddellijk na de bevrijding in haar ondubbelzinnige stellingnamen, al beklemtoonde ze toen – anders dan later – ook haar trouw aan België. Ze steunde Leopold III, laakte de repressie Repressie Lees meer , maar keurde amnestie Amnestie Lees meer nog af tot in 1959. Ze stelde 1952 in het teken van 600 jaar na de Guldensporenslag door het organiseren van een Guldensporenkamp en propageerde het vieren van 11 juli. In 1956 – honderd jaar na de geboorte van Albrecht Rodenbach Rodenbach, Albrecht Albrecht Rodenbach (1856-1880) was een West-Vlaams studentenleider en dichter, die een sleutelrol speelde in het ontstaan van de Blauwvoeterij en de katholieke Vlaamse studentenbeweging. ... Lees meer – organiseerde ze als ‘erfgenaam’ van de Katholieke Vlaamse Studentenbeweging een grootse herdenking in Roeselare waarop ook de Vlaams-nationalistische jeugdgroepen en andere jeugdbewegingen werden uitgenodigd. Ze zette zich in voor het Algemeen Beschaafd Nederlands (ABN) als omgangstaal (zie Taal Taal De ontwikkeling van het Nederlands vormde tot diep in de 20ste eeuw een fundamenteel aandachtspunt in de Vlaamse beweging. De wijze waarop het geschreven en gesproken Nederlands gehanteer... Lees meer ; Standaardtaal Standaardtaal De standaardtaal is het product van renaissancistische opvattingen over taal en het resultaat van een reeks concrete taalinterventies. In het Nederlandse taalgebied leidde dit naar een St... Lees meer ) en eiste samen met de Leuvense studenten officiële erkenning van het Nederlands op de Brusselse Wereldtentoonstelling van 1958 Wereldtentoonstelling van 1958 Naar aanleiding van de ondervertegenwoordiging van Nederlandstaligen bij de organisatie van de Wereldtentoonstelling van 1958 in Brussel ontstond commotie vanuit het flamingantische midde... Lees meer . Ook inzake deelname aan Vlaamse manifestaties als de IJzerbedevaart IJzerbedevaarten De IJzerbedevaart is een jaarlijkse herdenking van de Vlaamse gesneuvelden tijdens de Eerste Wereldoorlog, die ontstond omstreeks 1920. Dit voor de Vlaamse beweging erg symbolische gebeur... Lees meer en het Vlaams Nationaal Zangfeest Vlaams Nationale Zangfeesten Het Vlaams Nationaal Zangfeest is een Vlaams-nationalistische bijeenkomst die sinds 1933 jaarlijks wordt georganiseerd door het Vlaams Nationaal Zangverbond, later Algemeen Nederlands Zan... Lees meer nam KSA het voortouw. Ze betreurde de scheuring in het Algemeen Nederlands Zangverbond Algemeen Nederlands Zangverbond (ANZ) Het huidige Algemeen Nederlands Zangverbond werd in 1933 opgericht onder de naam Vlaamsch Nationale Zangfeesten, als organiserend actiecomité achter het Vlaams Nationaal Zangfeest, dat in... Lees meer waardoor van 1953 tot 1957 de katholieke jeugdbewegingen tegen het zangverbond een alternatieve zangfeest, de Dag van het Vlaamse lied Dag van het Vlaamse Lied De Dag van het Vlaamse Lied (1953-1957) was een jaarlijks zangfeest van katholieke organisaties als alternatief voor en uit onvrede met het Vlaams Nationaal Zangfeest en het Algemeen Ned... Lees meer organiseerden. In haar basiskeure van 1957 beklemtoonde ze dat KSA ‘de eigentijdse voorhoede van de Vlaamse beweging’ wilde zijn.

KSA-harmonie van Menen tijdens de 45ste IJzerbedevaart, 2 juli 1972. (ADVN, VFFY15/155)

Ook het VVKS vond het Vlaamse karakter belangrijk, maar legde wat andere accenten. Het propageerde het ABN, nam actiever deel aan de organisatie van de IJzerbedevaart dan KSA en werkte nagenoeg niet mee aan de Dag van het Vlaamse lied. In zijn bewegingsbladen bracht het herhaaldelijk de Vlaamse beweging ter sprake, zij het toch wat minder dan KSA. Hoewel VVKS in principe open stond voor alle bevolkingslagen was de sterke rekrutering uit het studerende milieu een van de redenen waarom KSA en VVKS goed op elkaar afgestemd raakten. Op een intuïtieve en romantische wijze via het hernemen van de Vlaamse symboliek in kentekens, vaandels en liederen, via uitdrukkelijke deelname ook aan Vlaamsgezinde manifestaties sijpelden in deze jeugdbewegingen gaandeweg radicale, ook anti-Belgische reflexen binnen en werd stilaan de generatie gevormd die in 1966 mee op de barricaden zou staan voor ‘Leuven Vlaams’.

Bij de andere katholieke jeugdbewegingen nam de Vlaamsgezindheid een veel bescheidener plaats in. Hoewel de Vlaamse KAJ Katholieke Arbeidersjeugd (KAJ) De Katholieke Arbeidersjeugd (KAJ) was een jongerenvereniging van de christelijke arbeidersbeweging en tegelijk een gespecialiseerde Katholieke Actiebeweging, opgericht in 1924 door de pr... Lees meer volop de Vlaamse beweging steunde waren de Vlaamse problemen niet prioritair. Haar hoofdbekommernis lag op het terrein van het arbeidersvraagstuk. Ze had weinig belangstelling voor de IJzerbedevaart, behalve als een KAJ-leider er het woord voerde, maar des te meer voor de Dag van het Vlaamse lied. De KBMJ was zeer koningsgezind, wat aanleiding was om wel eens een Vlaamse snaar te betokkelen. Ze pleitte in de jaren 1960 eens voor amnestie en was voorstander van een rechtvaardige regeling van de Vlaamse taalgrens en de afbakening van Brussel, maar sprak zich uit tegen federalisme Federalisme Sinds het begin van de 20ste eeuw behoort federalisme tot het programma van eerst de Waalse en vervolgens ook de Vlaamse beweging. Vanaf 1970 is de transformatie van België van unitaire t... Lees meer . Ook de BJB/KLJ was zeer koningsgezind, maar kantte zich door haar aanleunen bij de standenstructuur van de christendemocratie uitdrukkelijk tegen de Volksunie Volksunie (VU) Tussen 1954 en 2001 bepaalde de Volksunie (VU) als Vlaams-nationalistische partij mee de politieke evolutie in België, van unitaire staat tot federaal koninkrijk. Ze groeide uit tot de tw... Lees meer . Ze was minder actief in de Vlaamse vorming van haar leden tijdens de jaarwerking, maar was dan weer via ruiterij en vendeliers zeer prominent aanwezig op Vlaamsgezinde manifestaties als de IJzerbedevaart en de zangfeesten. Over het algemeen was de Vlaamsgezindheid in deze bewegingen vooral een emotionele beleving, versterkt door rituelen, liederen en symbolen, waarbij een revendicatieve politieke opstelling ontbrak, maar dat droeg ertoe bij dat heel wat van haar leden zich tot de Vlaamse beweging aangetrokken voelden.

De Chirojeugd daarentegen had nauwelijks aandacht voor het Vlaamse aspect. Al speelde ze wel in op de Vlaamse ridderromantiek: ze verbond die uitsluitend met de Christus-Koningmystiek. De Chirojeugd richtte zich vooral op de christelijke vorming van haar leden via het het groepsleven van de jeugdbeweging. Het ideeëngoed van de Vlaamse beweging bracht ze nagenoeg niet over op haar leden.

Vlaamse ridderromantiek in het Chiro-blad Trouw, juli 1957. (Privéverzameling)

Zoals vroeger hadden ook nu over het algemeen meisjesverenigingen minder belangstelling voor de Vlaamse kwestie dan de jongensverenigingen: tussen 1960 en 1966 verschenen er in de tijdschriften van de katholieke jeugdbewegingen voor jongens drie maal meer artikels gewijd aan ‘de Vlaamse kwestie’ dan in die voor meisjes. In de niet-katholieke jeugdbewegingen speelde de Vlaamse beweging evenmin een rol, behalve dan in de sporadisch weer ontstane Vlaams-nationalistische jeugdgroepen, voor wie het Vlaams-nationalisme zelf de bestaansreden was. Hun rechtstreekse impact op de Vlaamse jeugd was erg beperkt, zeker in vergelijking met de katholieke jeugdbewegingen. In 1959-1960 groepeerden ze minder dan één procent van de jeugdbewegingsleden in Vlaanderen (0,62%), wat maar één vierde procent (0,26%) van de toenmalige 16-17-jarigen vertegenwoordigde.

Herleving van Vlaams-nationalistische jeugdgroepen (1945-1965)

Een aparte plaats werd ingenomen door de Kempische Rodenbachbonden Kempische Rodenbachbonden (KRB) De Kempische Rodenbachbonden was een organisatie die in 1954 werd gesticht ter overkoepeling van de nog bestaande of weer opgerichte scholieren- en studentenbonden in de Antwerpse Kempen... Lees meer (KRB), de benaming van de overkoepeling van de in de Antwerpse Kempen van voor de oorlog bestaande – of soms na een periode van inactiviteit heropgerichte – Katholieke Vlaamse Studentenbonden. Vanaf 1951 troffen ze elkaar op jaarlijkse sportkampen in Nijlen en in augustus 1954 werd KRB formeel opgericht. Ze had een groen hemd en oranje das als uniform en een eigen tijdschrift Houzee (1942-1962). Ze nam in 1956 deel aan de Rodenbachviering in Roeselare en groeide in 1962 aan tot een twintigtal deelnemende bonden in 1962. In 1965 sloot KRB aan bij de Blauwvoetfederatie, maar begin jaren 1970 viel de overkoepeling weg en bleven nog enkele bonden (onder meer Nijlen, Retie, Geel) zelfstandig verder bestaan. De KRB probeerde, zoals vroeger het AKVS, een autonome katholieke Vlaamsgezinde jeugdbeweging voor scholieren te zijn, propageerde het federalisme en gaf in 1960 samen met tijdschrift Het Pennoen en het KVHV-Gent Katholiek Vlaams Hoogstudentenverbond Gent (KVHV-Gent) Een voorloper van de Genste afdeling van het Katholiek Vlaams Hoogstudentenverbond Gent (KVHV-Gent) ontstond in 1887. De organisatie telde hoogdagen, maar ook mindere periodes. Ze had sed... Lees meer en KVHV-Leuven Katholiek Vlaams Hoogstudentenverbond Leuven (KVHV-Leuven) Het Katholiek Vlaamsch Hoogstudenten Verbond (KVHV) werd opgericht in 1902 onder de benaming Vlaamsch Verbond als eerste Vlaamse studentenkoepel aan de Katholieke Universiteit Leuven, een... Lees meer een studiebrochure over federalisme uit. Ze behoorden niet tot het radicaal-rechtse Rechts-radicalisme De rechts-radicale traditie begon toen het Vlaams-nationalisme in het interbellum koos voor Nieuwe Orde en collaboratie. Na de oorlog evolueerde radicaal-rechts in Vlaanderen van nostalgi... Lees meer Vlaams-nationalisme.

De andere Vlaams-nationalistische jeugdbewegingen, die na het debacle van de jeugdcollaboratie ontstonden, waren wel van radicaal-rechtse inspiratie. Ze groepeerden aanvankelijk vooral kinderen van ' zwarten Zwarten ‘Zwarten’ is de term die tijdens en na de Tweede Wereldoorlog in de volksmond werd gebruikt om collaborateurs aan te duiden. Dat had vooral te maken met de zwarte kleur van hun uniformen.... Lees meer ' en zorgden er via hun vergaderingen en jeugdbladen voor dat die jongere generatie kennis kon maken met het nabije Vlaams-nationalistische verleden. Radicale Vlaams-nationalisten uit de jaren 1930 en 1940 werden er tot voorbeeld gesteld en als helden vereerd, vooral als ze door de ‘Belgische repressie’ waren ‘getroffen’. Bovendien zorgden deze bewegingen bij hun leden voor het aanwakkeren van een uitgesproken zendingsbewustzijn, dat ook na de jeugdjaren bleef doorwerken.

Dat waren onder meer de Zilvermeeuwtjes De Zilvermeeuwtjes De Zilvermeeuwtjes was een naoorlogse Vlaams-nationalistische jeugdvereniging uit Brussel. Lees meer (Brussel, 1944-1955), het Jeugdverbond der Lage Landen Jeugdverbond der Lage Landen (JVLL) Het Jeugdverbond der Lage Landen (JVLL) was een Heel-Nederlandse, Vlaams-nationalistische jeugdvereniging, ontstaan in 1947 om enkele losse nationalistische jeugdkernen rond het tijdschri... Lees meer (1947-1949), de Dietse Meisjesbond ‘Ik Dien’ Katholieke Vlaamse Meisjesbeweging De Katholieke Vlaamse Meisjesbeweging was een beweging van katholieke, Vlaamsgezinde burgermeisjes en vrouwen ontstaan in 1912 naar het model van de katholieke Vlaamse studentenbeweging, ... Lees meer (1949-1973) en het Algemeen Diets Jeugdverbond Algemeen Diets Jeugdverbond (ADJV) Het Algemeen Diets Jeugdverbond (ADJV) was een Vlaams-nationalistische, Heel-Nederlandse jeugdvereniging die tussen 1949 en 1957 onder leiding van Staf Vermeire verschillende vendels en s... Lees meer (1949-1957), waarbij de Katholieke Jeugdscharen Jong-Vlaanderen (1956-1957) zich in 1957 aansloten en dat toen van naam veranderde tot Blauwvoetjeugdverbond Blauwvoetjeugdverbond (BJV) Het Blauwvoetjeugdverbond (BJV) was een Vlaams-nationalistische, Heel-Nederlandse jeugdvereniging die tussen 1957 in 1961 de werking van het Algemeen Diets Jeugdverbond onder een andere n... Lees meer (1957-1961). Het Verbond van Blauwvoetvendels Verbond van Blauwvoetvendels (VBV) Het Verbond van Blauwvoetvendels (VBV) was een Vlaams-nationalistische, Heel-Nederlandse jeugdfederatie. Lees meer (1960) en het Verbond van Vlaamse Meisjesscharen (1960) vormden in 1963 de Blauwvoetfederatie Blauwvoetfederatie (BF) De Blauwvoetfederatie was een Vlaams-nationalistische, Dietse jeugdvereniging, die in 1963 werd opgericht als een overkoepelend orgaan van verschillende gelijkgezinde jeugdverenigingen.... Lees meer waarbij in 1965 de KRB en de Dietse Meisjesbond ‘Ik Dien’ aansloten, en later ook nog het Algemeen Diets Jongerenverbond Algemeen Diets Jongeren Verbond (ADJoV) Het Algemeen Diets Jongerenverbond (ADJoV) was een Vlaams-nationalistische, Heel-Nederlandse jongerenvereniging, die werd opgericht in november 1961 als opvolger van het Blauwvoetjeugdver... Lees meer (ADJoV) (1961-1966), de Zilvermeeuwtjes en de Blauwvoetgemeenchap Cantincrode  van Mortsel. Die federatie gaf het maandblad Open Open Open (1964-1973) was een Groot-Nederlands jeugdtijdschrift, uitgegeven door de Blauwvoetfederatie. Onder redactie van Albrecht Bouquillon trachtte het blad door een ‘open’ opstelling de i... Lees meer uit (1964-1973).

Vendeljongens van de Vlaams-nationalistische jeugdvereniging Blauwvoetjeugdverbond (BJV), bij de onthulling van een gedenkplaat voor Cyriel Verschaeve tijdens een Verschaeve-hulde in Solbad Hall, 25 juli 1958. (ADVN, VFAL452)

In concurrentie met deze Blauwvoetfederatie stond het strak georganiseerde Vlaams Nationaal Jeugdverbond-VNJ (1961) dat alle samenwerking met andere jeugdgroepen afwees, de Volksnationale Jeugd (1961), de Ernest van der Hallen-Jeugdgemeenschap (1956) van integralistisch-katholieke signatuur, het Katholiek Vlaams Gildenverbond dat zich in 1966 omvormde tot NKVS (Nieuw Katholiek Vlaams Scholieren- en Studentenverbond), waarbij de West-Vlaamse Stormgilden (1965), en afdelingen van het KVHV aansloten. Er was nog het van het VNJ afgescheurde radicale Algemeen Vlaams Nationaal Jeugdverbond Algemeen Vlaams Nationaal Jeugdverbond (AVNJ) Het Algemeen Vlaams Nationaal Jeugdverbond (1971-1986) was een radicale Vlaams-nationalistische jeugdbeweging met Germaanse inslag. Lees meer (AVNJ) (1971), dat dicht bij de Vlaamse Militanten Orde Vlaamse Militanten Orde (VMO) (Bert Eriksson) Lees meer stond en de Oranjejeugd Oranjejeugd (OJ) Oranjejeugd (1982-1999) was een heel-Nederlandse jongerengroep met sterke sympathieën voor het Dinaso-gedachtengoed. Lees meer (1982), die jaarlijks een kamp in heel-Nederlandse sfeer organiseerde       

Die jeugdbewegingen werden kweekscholen van zowel het anti-Belgische Vlaams-nationalisme als van de rechts-radicale traditie. Dat laatste gebeurde niet zozeer door de soldateske stijl die immers op dat ogenblik in alle jeugdbewegingen bestond, maar wel door het mens- en maatschappijbeeld dat aan de leden werd voorgehouden en dat zo uit het vooroorlogse rechts-radicalisme was overgenomen. Vooral het aristocratisch solidaristische maatschappijmodel – met de klemtoon op het leidersbeginsel – en de Heel-Nederlandse of Dietse Diets Het woord ‘Diets’ stamt uit het Middelnederlands. In de context van de Vlaamse beweging dook deze term voor het eerst op in de loop van de 19de eeuw, meestal als equivalent voor Nederlan... Lees meer oriëntering zoals die door Joris van Severen Van Severen, Joris Joris van Severen (1894-1940) is vooral bekend als de oprichter en leider van het fascistisch geïnspireerde Verdinaso (Verbond van Dietsche Nationaal Solidaristen). Medio jaren 1930 verru... Lees meer was ontwikkeld oefende in heel wat groepen een sterke aantrekkingskracht uit, juist door de grote bewondering voor de figuur van Van Severen zelf. Haast overal werd de partijpolitiek – meestal impliciet ook het parlementarisme – verworpen, en overal de klassenstrijd, het communisme en het materialisme.

Ideologisch liep er door al die bewegingen tussen twee ‘Dietse’ blauwdrukken, waarvan de leden zich soms nauwelijks bewust waren, een scheidingslijn. Enerzijds was er het toekomstbeeld van een staatkundige eenheid van alle Nederlandssprekenden, anderzijds  dat van een ‘rijskseenheid’ van de Bourgondische Nederlanden. Die tweede blauwdruk volgde een neo-dinasolijn die een vruchtbare voedingsbodem werd voor het rechts-radicalisme Rechts-radicalisme De rechts-radicale traditie begon toen het Vlaams-nationalisme in het interbellum koos voor Nieuwe Orde en collaboratie. Na de oorlog evolueerde radicaal-rechts in Vlaanderen van nostalgi... Lees meer van de nouvelle droite vanaf de jaren 1970.

Kentering (1965-1975)

Halfweg de jaren 1960 kwam er een einde aan drie decennia traditionele soldateske jeugdbewegingsstijl, net op het moment dat die stijl ongeveer helemaal ‘geperfectioneerd’ was. De laatste grote manifestaties van die traditionele stijl waren de viering in 1962 van 50 jaar scouting (S. Boum) in Antwerpen en vooral het twee jaar later in dezelfde stad gehouden  Chirofeest Top ‘64.

De maatschappij en de wereld van de jongeren was aan het veranderen. De ‘golden sixties’ waren ingezet, de consumptiemaatschappij was in ontwikkeling, het gezag van ouders, leerkrachten en schoolreglementen werd in vraag gesteld, en dus kwamen ook het soldateske en de autoritaire leiderschapsstijl in de jeugdbeweging onder vuur te liggen van zowel de jongeren zelf als van sociaal pedagogen die een niet-autoritaire benadering bepleitten.  De ‘militaristisch’ aangevoelde formaties op de vergaderingen riepen weldra weerstand op en ‘creatief spel’ leek een nieuwe weg te openen.

Dat gebeurde mee onder invloed van ontwikkelingen in de bredere wereld, niet alleen in de vrijetijdssfeer, maar ook op maatschappelijk vlak. In Wallonië had de winterstaking van 1960-1961 een herleving meegebracht van een links Waals regionalisme, dat streefde naar sociaal-economische structuurhervormingen, en de weg opende voor een radicalisering in de hele socialistische arbeidersbeweging in België, waarbij ook vooral de jongeren betrokken raakten. In de katholieke wereld zorgde het Tweede Vaticaans concilie (1962-1965) voor hoop op een grondige vernieuwing van de katholieke Kerk. Maar tegelijk kwam in Vlaanderen ook de Vlaamse beweging op de voorgrond, met het vastleggen van de taalgrens Taalgrens Het begrip ‘taalgrens’ verwijst in het algemeen naar een grens die twee bevolkingsgroepen die een verschillende taal spreken van elkaar scheidt en in het bijzonder naar de grens tussen he... Lees meer en de strijd rond ‘Leuven Vlaams’(zie Hoger onderwijs in Leuven Hoger onderwijs in Leuven De Franstalige Katholieke Universiteit Leuven werd vanaf 1910 geleidelijk vernederlandst. De strijd voor ‘Leuven Vlaams’ leidde in 1968 tot een splitsing, het ontstaan van twee autonome L... Lees meer ; Studentenbeweging in Leuven Studentenbeweging in Leuven De studentenbeweging in Leuven leverde een cruciale bijdrage aan de Vlaamse beweging, zowel via directe actie als door de vorming van toekomstige voormannen. De beweging had een grote aan... Lees meer ). Die mondde in mei 1966 uit in een eerste studentenrevolte, gericht tegen het ‘bisschoppelijk mandement’ dat Leuven tweetalig wilde houden. De verontwaardiging over het bisschoppelijk optreden breidde zich uit in de hele Vlaamse publieke opinie. Ze werd een binnenkerkelijke antiklerikale golf, die leidde tot een afwijzen van het bisschoppelijk gezag in politieke zaken en tot een definitieve ontvoogding van de katholieke gelovigen in Vlaanderen tegenover klerikale bemoeienissen. Dat leidde tijdelijk tot een toename van flamingantisme bij de jongeren – ook in de jeugdbeweging – en tot een groeiend electoraal succes van de Vlaams-nationalistische Volksunie Volksunie (VU) Tussen 1954 en 2001 bepaalde de Volksunie (VU) als Vlaams-nationalistische partij mee de politieke evolutie in België, van unitaire staat tot federaal koninkrijk. Ze groeide uit tot de tw... Lees meer . Maar in het spoor van de universitaire studentenbeweging, die zich na januari 1968 steeds meer ging oriënteren naar globale linkse maatschappijkritiek, vervreemdden vanaf toen ook de katholieke jeugdbewegingen van de Vlaamse beweging.

Het tijdschrift Vandaag voor mensen van morgen verscheen vanaf 1965 en was het ledenblad van het VKSJ, VVKM, KSA en VVKS dat zich richtte tot jongeren vanaf 16 jaar. In het voorjaar van 1968 stond de leuze ‘Leuven Vlaams’ prominent op hun cover. (Collectie ADVN, VY1703)

Het anti-autoritarisme dat er mee gepaard ging werd in 1968 versterkt en geconsolideerd door de Leuvense januarirevolte rond de eis om ‘Leuven Vlaams’. De regering viel, de Leuvense universiteit werd volledig gesplitst naar taalgroep en van de twee nieuw ontstane universiteiten verhuisde de Franstalige naar Wallonië. Ook nu steunde de bredere Vlaamse publieke opinie de overhevelingseis van de studenten en staakten zelfs de scholieren mee, al dan niet in afspraak met hun leraars. Maar aansluitend daarbij organiseerden ze zich ook in studie- en actiegroepen die opkwamen voor de democratisering van het secundair onderwijs, een beweging waarin jeugdbewegingsleiders vaak spilfiguren waren. Vanaf de herfst 1968 wakkerden de algemene leidingen van KSA/VKSJ de beweging voor meer democratie in de scholen aan. Beïnvloed door de maatschappijkritiek van het studentenprotest, en aangespoord door de internationale koepel IKSJ die na mei 1968 ook geheel naar links opschoof, gingen ze de eigen bewegingsdoelstelling herdefiniëren.

Dat zorgde er even voor dat de Vlaamsgezindheid een ‘rood randje’ kreeg, maar weldra verloor ze haar aantrekkingskracht. In vergelijking met de pas ontdekte arbeiders- en Derde Wereldproblemen, leken voor vele jongeren de  Vlaamse eisen minder belangrijk. Tegenstellingen tussen meer traditionelen en meer progressieven leidden in zo wat elke jeugdbeweging tot discussies over vernieuwing van doelstelling en methode van de jeugdbeweging en zelfs tot scheuringen op plaatselijke en overkoepelend vlak. In de studentenwereld verschrompelde het Vlaams-nationalisme en studentenverenigingen als het KVHV die er aan vasthielden werden in de studentenwereld marginaal. De linkse lijn zette de toon. Dat bleef zo tot er met de economische crisis van halfweg de jaren 1970 en 1980 de ‘Leuvense studentenbeweging’ als zodanig tot een einde kwam en er bij de jongere generaties een fase aanbrak van depolitisering en het verdampen van ideologische bekommernissen, tegen een achtergrond van verdere deconfessionalisering.

Bij jongere generaties begon toen  de weerzin tegen druk van de linkse maatschappijkritiek en het sociaal engagement te groeien. Tegelijk kwam er een zekere afkeer van het al te sterk inbedden van de groepsactiviteiten in een proces van emancipatie en zelfontplooiing. Er tekende zich geleidelijk een uitgesproken spanning af tussen enerzijds de nog langere tijd maatschappijkritische top van de bewegingen (waarin ook linkse gewetensbezwaarden die in de plaats van legerdienst een burgerdienst van twee jaar verrichten als pedagogische vrijgestelden hun rol speelden) en anderzijds de meer persoons- en groepsgerichte werking aan de basis die vanaf het einde van de jaren 1970 de trend naar individualisering en zich terugplooien op de eigen kleine wereld van de jongeren volgde.

In plaats van zoals voordien de vorming van de leden af te stemmen op de aangereikte ideologie of maatschappelijke doelstelling – de Vlaamse beweging, de Kerk, het vaderland, een christelijk humane samenleving of de linkse maatschappijomwenteling –, werd het ideaal nu: de leden op te voeden tot ‘kritische, creatieve zelfstandige mensen’, vertrekkend vanuit de noden van de jeugdigen zelf. De jeugdbewegingen werden toen grotendeels gemengd, verloren in de jaren 1980 op vele plaatsen alle ideologische kleur, maar bleven functioneren als biotoop voor het samen beleven van het jong zijn. Daarin weerspiegelden ze ook de wending van de bredere maatschappij naar neoliberalisme, als onvermijdelijk antwoord op de economische crisis uit de jaren 1970-1980.

Een ‘nieuwe’ jeugdbeweging? (sinds 1975)

Toen eind jaren 1980 de Katholieke Jeugdraad (KJR) de identiteit van jeugdbeweging en haar plaats in de samenleving wilde bepalen, constateerde ze op de eerste plaats dat die jeugdbewegingen in Vlaanderen ook twee decennia na 1968 nog springlevend waren en wekelijks op 2000 plaatsen meer dan 230.000 jeugdigen wisten samen te brengen, waaronder 36.000 leiders en leidsters. De ledencijfers en het aantal plaatselijke groepen van de verschillende katholieke jeugdbewegingen bevestigden dat: Chiro telde toen 93.905 leden en 1.402 afdelingen, VVKSM 59.483 leden en 688 afdelingen, KSA/VKSJ 39.948 leden  en 354 afdelingen, KLJ 33.671 leden en 900 afdelingen, KAJ 8.750 leden en 300 afdelingen en VKAJ 4.502 leden en 269 afdelingen. Maar tegelijk werd ook gesignaleerd dat er een daling was in de oudste leeftijdsgeleding van 13-16-jarigen, en dat uit een onderzoek van 1974 bleek dat ‘verenigingen die zich hoofdzakelijk richten op één bepaalde activiteit (sport, kunst,  techniek) een groter aandeel van de 14-22 jarigen bereiken en hen ook exclusiever konden binden.’ Er was dus geen sprake van het einde van de jeugdbeweging, maar in veel jeugdbewegingsgroepen was het expliciet christelijk en geëngageerde opvoedingsproject op de achtergrond geraakt, ten voordele van de zelfontplooiing van de leden. Bovendien was er een kritische opstelling gegroeid tegenover zowel het kerkinstituut als de politieke partijen en de verzuilde maatschappelijke organisaties.

Nu, bijna vijf decennia later, zien we duidelijker dat de kentering in het jeugdwerk van de jaren 1960 de weg openliet voor een verdere evolutie in drie richtingen. Een eerste richting was het meegaan met de trend van de jeugdcultuur en het uitbouwen van een open jeugdwerk waarin de individuele keuze van jongeren voor de eigen ontplooiing centraal stond, buiten de vaste groep van de jeugdbeweging, maar binnen de lossere structuur van het jeugdhuis. Die weg was vooral attractief voor een groep voor wie de jeugdbeweging een te sterk engagement droeg.

Een tweede richting wilde nog verder gaan in het engagement en sloot direct aan bij de ‘geest van 1968’. Het was de poging om te kiezen voor een militante beweging van jongvolwassenen, die de jeugdbeweging als ‘kinderbeweging’ achter zich wilde laten en die zich in het bijzonder manifesteerde bij de studerende jeugd en bij de werkende jongeren  van de KAJ/JOC. Eigenlijk was die tweede richting een ‘tijdverschijnsel’ dat enkel de jeugdgeneraties van het einde van de jaren 1960 en de eerste helft van de jaren 1970 heeft aangesproken. Wat ze tot stand bracht, was geen jeugdbeweging in de betekenis die wij aan dat woord hechten, maar eerder een beweging van militanten. Onrechtstreeks heeft ze wel grote invloed gehad op de derde ontwikkelingslijn, die door de meerderheid van de jeugdbewegingen werd gevolgd.

Die derde richting was de ‘post 68’-jeugdbeweging, die afstand nam van de ideologische dienstbaarheid aan de zuil van vroeger, bleef vasthouden aan in een ideologisch-filosofische bewegingstraditie van kritiek op de maatschappij, maar opnieuw de waarde van de beweging als een eigen pedagogisch milieu beklemtoonde. Daarin bleef integrale en algemene (zelf)vorming in groep essentieel, maar anders dan vroeger kwamen de behoeften en noden van de leden zelf centraal te staan, evenals de methodisch-pedagogische omkadering. Die ‘post-68’-jeugdbeweging keerde niet terug naar de vormen van jeugdbeweging zoals die tussen 1945 en 1968 bestonden en liet uiteindelijk ook de ideologische inspiratie naar de achtergrond verdwijnen. In feite ontstond in alle jeugdbewegingen een intern pluralisme en een feitelijke neutraliteit tegenover de zuil waaruit ze voortkwamen. De consequentie daarvan was dat – behalve in de numeriek zeer kleine Vlaams-nationalistische jeugdbewegingen – van de jeugdbeweging ook geen directe aansluiting meer was bij de Vlaamse beweging, en nog minder een appel om zich later daarvoor in te zetten.

Men zou deze laatste richting – die vandaag dominerend is in het jeugdwerk – kunnen interpreteren als een proces van ontvoogding, waarbij de door de verzuilde (volwassen en jeugdige) ‘elites’ gecreëerde kaders niet langer worden aanvaard, en er een nieuw jeugdbestel groeit waarin de jongeren zelf de toon aangeven. De subsidiërende overheid zorgt voor omkadering door het vastleggen van werkingsvoorwaarden en stuurt enkel formeel, maar niet langer inhoudelijk.

In de laatste decennia zijn er vijf karakteristieken aan te geven die de jeugdbewegingen vandaag anders maken dan die in de bloeitijd 1950-1965. Die karakteristieken zijn: het verdampen van het ideologische kader, het beklemtonen van het ongecompliceerde samen jong zijn, het verlies van een jeugdig zendingsbewustzijn, het loslaten van de specifieke historische identiteit van de eigen beweging, en het accepteren van het overheidskaders als ‘jeugdbestel’ (inclusief subsidiëring en regelgeving). Die kenmerken bepalen vandaag de evolutie van de jeugdbewegingen. Zij laten hun toe aansluiting te vinden bij de mentaliteit van de jeugdige generaties van vandaag en voor hen telkens opnieuw een specifieke functie te vervullen in het ‘samen jong zijn’. Maar ze stimuleren niet langer een toekomstig engagement in de Vlaamse beweging en zullen dat in de toekomst wellicht ook niet meer doen.