Manteau, Angèle

Ontstaan van boekhandel en uitgeverij

Angèle Manteau groeide op in Dinant als de dochter van een Franse textielfabrikant en een Waalse herbergiersdochter. Eind jaren 1920 ging ze scheikunde studeren aan de Université Libre de Bruxelles, op een moment dat vrouwen daar nog maar circa tien procent van het totale aantal studenten vertegenwoordigden. Bij haar aankomst in Brussel kwam Manteau in contact met de Nederlandse schrijver Jan Greshoff en zijn echtgenote Aty Brunt, die op zoek waren naar een inwonend Franstalig meisje. Bij het Nederlandse echtpaar leerde Manteau Nederlands en raakte ze vertrouwd met de Nederlandstalige literatuur Literatuur De literatuur heeft een cruciale rol gespeeld in het ontstaan van de Vlaamse ontvoogdingsstrijd en ook in de daaropvolgende fasen van de Vlaamse natiewording zijn schrijvers vaak richting... Lees meer .

Bepalend voor Manteaus carrière was haar kennismaking met Greshoffs buurman Alexander Stols, een Maastrichtse drukker-uitgever die zich in de jaren twintig in Brussel had gevestigd en voor wie ze vanaf 1930 secretaressewerk begon op te knappen. Toen Stols begin jaren 1930 in financiële moeilijkheden kwam en gedwongen werd om naar Maastricht terug te keren, stelde Manteau voor om zijn voorraden over te nemen en vanuit zijn kantoor op de Warmoesberg, zijn belangen in België te behartigen. De uitgever ging op haar aanbod in en Manteau staakte haar studies. Op 1 april 1932 ging de Algemeene Importboekhandel A. Manteau van start (zie Boekbedrijf Boekbedrijf In de 19de eeuw kwam het Vlaamse boekbedrijf moeizaam van de grond. Pas na de Eerste Wereldoorlog ontstonden in Vlaanderen de bestaansvoorwaarden voor een moderne cultuurindustrie. Tot d... Lees meer ).

Ondanks haar onervarenheid liepen de zaken voorspoedig voor de jonge Manteau. Ze mocht al gauw ook de Nederlandse fondsen H.P. Leopold en J.M. Meulenhoff importeren en in 1938 kon Manteau met de financiële steun van Leopold haar zaak met een eigen uitgeverijafdeling uitbreiden. Nadat op 4 april 1940 Leo Kryn Kryn, Leo Leo Kryn (1878-1940) was een Antwerps-Brusselse uitgever en boekhandelaar. Hij was onder meer de oprichter van De Vlaamsche Boekhandel in Brussel en was medeoprichter en voorzitter van de... Lees meer onverwacht overleed, zou Manteau diens zaak Onze Tijd overnemen en in 1942 laten opgaan in haar eigen zaak.

Als uitgeefster streefde Angèle Manteau van meet af aan ideologische ongebondenheid na. In tijden van maatschappelijke verzuiling was dat een opvallend moderne aanpak die, mede ook door het geïmproviseer eigen aan een beginnende onderneming, de eerste jaren resulteerde in een heterogeen fonds. Het bood plaats aan katholieke en traditioneel ‘Vlaamsvoelende’, maar ook aan socialistische en uitgesproken niet-confessionele auteurs. De meest opvallende verwezenlijkingen voor de oorlog waren de uitgave van het poëziedebuut van Johan Daisne, de herlancering van Emmanuel de Bom De Bom, Emmanuel Emmanuel de Bom (1868-1953) was een Vlaamse schrijver, redacteur, journalist en bibliothecaris. Lees meer door de heruitgave van diens romandebuut Wrakken, de uitgave van het Vlaams-Nederlandse literaire tijdschrift Werk en de Basisreeks, een reeks verhandelingen over wetenschappelijke en actuele vraagstukken die van de grond kwam dankzij het vrijmetselaarsnetwerk François Closset, de Luikse hoogleraar met wie Manteau in 1936 was getrouwd. Eveneens nog voor de oorlog verscheen in het fonds van Manteau werk van de dichter Herwig Hensen en de Vlaamsgezinde volksschrijver Valère Depauw Depauw, Valère Valère Depauw (1912-1994) was een katholieke journalist en auteur. Hij schreef romans van diverse genres en richtte in 1948 de Boekengilde Brederode op, een uitgeverij die voornamelijk w... Lees meer .

Uitgeven tijdens de bezetting

Een eerste bloeiperiode beleefde de firma Manteau tijdens de Tweede Wereldoorlog Tweede Wereldoorlog De Tweede Wereldoorlog werd in Vlaanderen getekend door de onvoorwaardelijke collaboratie van het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV). De samenwerking met de bezetter en de bestraffing erva... Lees meer . Omdat Vlaamse uitgevers, in tegenstelling tot hun Nederlandse collega’s, door de Duitse bezetter betrekkelijk ongemoeid werden gelaten, konden ze profiteren van de grote leeshonger onder de bevolking. Tot voor de Duitse inval was de import Manteaus belangrijkste activiteit geweest, maar dit veranderde abrupt nu de oorlog de handel op het Europese vasteland in de war stuurde en Nederlandse uitgeverijen hun fondsen niet meer zo eenvoudig over de Belgische grens kregen. De jonge zaak van Manteau maakte van de situatie gebruik door titels in licentie te brengen van onder anderen Gerard Walschap Walschap, Gerard Gerard Walschap (1898-1989) was een Vlaamse auteur. Lees meer , Maurice Roelants Roelants, Maurice Maurice Roelants (1895-1966) was een Vlaamse literaire auteur en cultuurpromotor. Lees meer en Willem Elsschot De Ridder, Alfons (pseudoniem Willem Elsschot) Alfons de Ridder (1882-1960) verwierf als schrijver grote bekendheid onder het pseudoniem Willem Elsschot. Tijdens zijn school- en studiejaren was hij lid van diverse Vlaamse culturele ve... Lees meer , gevestigde auteurs die onder contract lagen bij Nederlandse firma's, maar zich nu wat graag door Manteau in Vlaanderen lieten uitgeven. Uit het Nederlandse fonds van Nijgh & Van Ditmar selecteerde Manteau tevens werk van August Vermeylen Vermeylen, August August Vermeylen (1872-1945) was een schrijver, literatuur- en kunsthistoricus, en socialistisch senator. In het tijdschrift Van Nu en Straks, waarvan hij de leiding had, publiceerde hij ... Lees meer , André Demedts Demedts, André André Demedts (1906-1992) was een Vlaamsgezinde auteur, voordrachtgever en inspirator van literaire organisaties. Zo werd hij in Vlaanderen een belangrijke cultuurdrager. Demedts gold bov... Lees meer en Filip de Pillecyn De Pillecyn, Filip Filip de Pillecyn (1891-1962) was schrijver en journalist voor onder meer De Standaard en het satirische, pluralistische blad Pallieter. Hij speelde een leidende rol in de Frontbeweging e... Lees meer , dat evenwel op lagere oplage verscheen. Ook volksuitgaven van onder meer de Limburgse streekauteur Minus van Looi deed het niet onaardig, maar het was vooral Depauw die in deze periode voor opmerkelijke verkoopsuccessen tekende. Laatstgenoemde kwam overigens als vertegenwoordiger in dienst van het bedrijf in 1942, nadat de Joodse Antwerpenaar Harry Klagsbald Klagsbald, Harry Harry Klagsbald (1897-1945) was een joodse boekhandelaar en uitgever uit Antwerpen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd hij gedeporteerd naar en vermoord in Buchenwald. Lees meer moest onderduiken en zijn werk als vertegenwoordiger voor Manteau moest staken.

Met wat ze verdiende, kon de uitgeefster tijdens de bezetting de publicatie van de eerste prozawerken bekostigen van jonge, vooralsnog weinig lucratieve auteurs als Louis Paul Boon Boon, Louis Paul In zijn streven naar zelfontwikkeling omarmde Louis Paul Boon (1912-1979) begin jaren 1930 de radicaal-linkse strekking binnen de Vlaamse beweging. Zijn ideaal – een republiek van vrije V... Lees meer , Daisne, Hubert Lampo en Piet van Aken. Boon was eigenlijk een ontdekking van de jury van de Leo J. Krynprijs, een literaire talentenjacht die Angèle Manteau in het leven had geroepen als hommage aan de in 1940 overleden uitgever en die mede gefinancierd werd door Kryns weduwe Kaitie Dickinson. Manteau investeerde daarnaast in de prestigieuze uitgave van het verzameld werk van Karel van de Woestijne Van de Woestijne, Karel Karel van de Woestijne (1878-1929) was een Gentse dichter, prozaïst, criticus en journalist. Hij engageerde zich als gematigd flamingant binnen de Vlaamse beweging en was tijdens de Eerst... Lees meer . Met de overname van de Franstalige artistieke uitgeverij Les Editions Lumière hoopte Manteau na de bevrijding op de Franse markt te kunnen doorbreken. Als directeur van Lumière stelde ze schrijver, kunsthandelaar en journalist Paul-Gustave van Hecke Van Hecke, Paul-Gustave Paul-Gustave van Hecke (1887-1967) was een Vlaamse schrijver, couturier en galeriehouder. Tijdens de Eerste Wereldoorlog flirtte hij met het activisme. Hij is vooral bekend als promotor v... Lees meer aan, die zijn contacten in de Franstalige literaire en artistieke wereld zou kunnen benutten voor de acquisitie.

Net als de meeste andere grotere Vlaamse uitgeverijen ondervond Manteau weinig hinder van de naoorlogse juridische vervolging van de collaboratie Collaboratie Collaboratie verwijst naar de samenwerking met de bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog, in casu van het Vlaams-nationalisme en een deel van de Vlaamse beweging. Lees meer (zie Repressie na de Tweede Wereldoorlog Repressie Lees meer ). Wel opende het krijgsauditoraat in het najaar van 1945 een onderzoek naar de oorlogsactiviteiten van haar bedrijf, maar dit werd op 28 januari 1946 alweer gestaakt vanwege 'onvoldoende bezwaren'. Het is uitgebreid gedocumenteerd dat Manteau tijdens de bezetting goede contacten onderhield met het Referat Schrifttum en de Propaganda-Abteilung, en dat ze dit soort instellingen in bepaald opzicht en tot op zekere hoogte tegemoetkwam (bijvoorbeeld door de uitgave van relatief onschuldige vertalingen uit het Duits). Ideologische affiniteit met het nationaalsocialisme of met de collaborerende fracties in België had Manteau in ieder geval allerminst. Haar echtgenoot moest tijdens de bezetting onderduiken en zelf zou ze in deze jaren Joodse vluchtelingen en verzetslieden aan een onderkomen helpen (zie Verzet Verzet Het georganiseerde verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog in de Vlaamse provincies was doorgaans altijd Belgisch verzet: zowel op het vlak van de ideologische oriëntatie, de motieven en he... Lees meer ).

Anderzijds zou Angèle Manteau zich niet haatdragend opstellen tegenover collaborateurs: toen Depauw, die aan diverse collaborerende dag- en weekbladen had meegewerkt, na de oorlog een gevangenisstraf van een jaar moest uitzitten, bleef ze hem financieel steunen en publicatiekansen aanreiken (onder meer door hem onder schuilnaam liefdesromannetjes te laten schrijven voor de Mimosa-reeks). Depauws De dood met de kogel, een apologetische roman over de terechtgestelde oorlogsburgemeester Leo Vindevogel Vindevogel, Leo Leo Vindevogel (1888-1945) was een Vlaamsgezinde katholieke politicus, die tijdens de bezetting oorlogsburgemeester van Ronse was en daarvoor na de oorlog ter dood veroordeeld werd. Zijn... Lees meer , zou ze echter beslist voor publicatie weigeren.

De naoorlogse ontnuchtering

Dankzij de kapitaalsverhogingen tijdens de oorlog kon Angèle Manteau na de bevrijding meteen tal van activiteiten ontplooien. Zo investeerde ze in vertalingen uit de Engelse en Amerikaanse, maar ook uit de Franse, Sovjet-Russische en Italiaanse literatuur, en lanceerde ze eind 1944 Zondagspost, een Vlaams politiek-cultureel weekblad. Het hoofredacteurschap werd toevertrouwd aan Paul-Gustave Van Hecke. Hoewel Manteaus nieuwe vlaggenschip zich als 'onafhankelijk' presenteerde, kreeg het door de dominantie van socialistische en liberale medewerkers onvermijdelijk een niet-confessioneel imago. Inhoudelijk voer het weekblad met een aanvankelijke oplage van 20.000 exemplaren een sociaaldemocratische koers. Het kantte zich sterk tegen het fascisme, maar riep bij monde van onder meer Raymond Herreman Herreman, Raymond Raymond Herreman (1896-1971) was een socialistische en Vlaamsgezinde dichter, essayist en journalist die zich profileerde als een vrijzinnig humanist. Na de Eerste Wereldoorlog werd hij a... Lees meer tegelijk op tot een menselijke behandeling van collaborateurs.

Zondagspost raakte al gauw verwikkeld in een concurrentiestrijd met het door Tony Herbert Herbert, Tony Tony Herbert (1902-1959) was een aanvankelijk radicaal Vlaams-nationalistische en vanaf medio jaren 1930 Belgischgezinde ingenieur en textielindustrieel met autoritaire opvattingen. Hij ... Lees meer gefinancierde, meer behoudsgezinde en katholieke blad De Spectator. Het was echter niet de concurrentie met De Specator, maar een algeheel snel verslechterende conjunctuur die de voortijdige ondergang van Zondagspost inluidde. Niet veel later moest Manteau ook de activiteit van de Franstalige dochtermaatschappij Lumière volledig afbouwen. Tegen 1950 was de jaarproductie van Manteau verschrompeld. Net als voor de oorlog was de import uit Nederland opnieuw de voornaamste bron van inkomsten geworden.

Handhaving in de jaren 1950 en 1960

De uitgeverijafdeling van Manteau zou de naoorlogse crisis maar langzaam te boven komen. Wel lukte het om met de publicatie van Hugo Claus Claus, Hugo Lees meer ' romandebuut De Metsiers (in 1951, andermaal een Leo J. Krynprijsbekroning) weer mee te spelen in het literaire circuit. Wat later volgden de door Tijd en Mens-boegbeeld Jan Walravens samengestelde bloemlezingen Waar is de eerste morgen? (1955) en Vijfde kolom (1957), die Manteau eveneens weer meer voeling gaf met de jongste artistieke generatie. In deze periode vonden ook op termijn goedverkopende auteurs als Ward Ruyslinck en Jos Vandeloo hun weg naar het fonds. Commercieel een voltreffer bleek het werk van Françoise Sagan, dat de firma Manteau vanaf haar romandebuut Bonjour tristesse (1954; Nederlandse vertaling 1955) kon uitgeven in de Lage Landen.

Hoewel Manteau haar best deed om literaire en zakelijke belangen te verzoenen, werd de financiële toestand van haar bedrijf tegen het einde van de jaren 1950 andermaal precair. Via een samenwerking met de Nederlandse uitgever Wilhelmus van Hoeve belandde de Belgische firma in 1965 uiteindelijk in de Haagse uitgeversgroep Van Goor. Hierdoor kon Manteau haar fonds een nieuw elan bezorgen met de Vijfde Meridiaan, een serie paperbacks waarvoor jonge auteurs met vernieuwend werk werden aangetrokken. De redactionele leiding voor de reeks werd toevertrouwd aan Julien Weverbergh, die werk zou selecteren van onder meer Walter van den Broeck, Daniël Robberechts en Jeroen Brouwers Brouwers, Jeroen Jeroen Brouwers (1940-2022) was een veelgeprezen Nederlandse schrijver van romans, essays en polemieken. Hij staat bekend als criticus en pleitbezorger van de Vlaamse literatuur. Lees meer , een Nederlandse auteur die al sinds 1964 bij de firma Manteau in dienst was als secretaris en redacteur. Even ophefmakend als commercieel succesvol was intussen de roman Gangreen I van Jef Geeraerts, een jonge auteur die als sinds 1962 in het fonds van Manteau zat.

Een langgerekt fin de carrière

Tegen het einde van de jaren 1960 raakte Angèle Manteau verwikkeld in een conflict met de directie van Van Goor. Dit leidde in december 1970, tot grote verrassing van de buitenwereld, tot haar vertrek uit het bedrijf dat ze zelf had opgericht en meer dan dertig jaar had geleid. Na een korte overgangsperiode werd ze opgevolgd door Weverbergh. Zelf kon Manteau aan de slag bij de in Amsterdam gevestigde uitgeverij Elsevier. In 1979 ging ze met pensioen, maar ze bleef betrokken bij het boekenvak, onder meer bij de oprichting van uitgeverij Hadewijch.

In 1985 werd de inmiddels 74-jarige Manteau door het Elsevierconcern opnieuw aangesteld als literair adviseur voor de uitgeverij Manteau. Na het ontslag in april 1986 van Weverbergh trad Manteau zelfs opnieuw toe tot de raad van bestuur van de uitgeverij en nam ze voor enkele maanden de dagelijkse leiding op zich. Begin jaren 1990 trok ze zich echter definitief uit het professionele boekenvak terug.

De bijdrage van de van oorsprong Franstalige Angèle Manteau aan het Nederlandstalige boekenvak in België is niet gering geweest. Ze hielp mee het boek als cultuurproduct los te wrikken uit de ideologische context waarin het sinds het ontstaan van de moderne Vlaamse letterkunde in de jaren 1830 was vastgemetseld. Haar fonds werd, mede door de zichtbare betrokkenheid van uitgesproken vrijmetselaars Vrijmetselarij Lees meer als Closset, Herreman en Daisne, al wel eens geassocieerd met de loge, maar opereerde hoe dan ook los van de klassieke zuilen. Zeker na de Tweede Wereldoorlog koppelde Manteau het uitgeven van literatuur ook los van het oude emancipatiediscours van de Vlaamse beweging, al bleef het streven naar 'volksverheffing' deels verder leven in de nieuwerwetse, ook door Manteau gebezigde parolen over de culturele integratie tussen Vlaanderen en Nederland. Manteau was na 1945 bovendien de enige Vlaamse uitgever die voluit voor de literatuur heeft gekozen en daarmee in Nederland een zeker prestige wist te verwerven (al ging die strijd niet over rozen).

Angèle Manteau was tijdens haar lange carrière niet altijd onomstreden. Ook brak er in de publieke ruimte commotie los toen ze in 1998 besloot een deel van haar archief aan de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag te doneren (en niet aan een Vlaamse instelling). Daarnaast kreeg Manteau voor haar bijdrage aan de ontwikkeling van het boekenvak in Vlaanderen veel waardering. In 1986 werd ze lid van de orde van Oranje-Nassau en in hetzelfde jaar werd ze door de Belgische vorst in de adelstand verheven. In 2003 kreeg ze nog de Gouden Penning van de Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten. De naam van de door haar in 1938 gestichte uitgeverij leeft anno 2023 nog altijd voort als een imprint van Standaard Uitgeverij.