De Pillecyn, Filip

Filip de Pillecyn werd in 1891 geboren in Hamme als jongste van vier broers. Zijn grootvader was een mandenvlechter. Zijn vader kon zich opwerken als ontvanger op de stoomboot naar Antwerpen van La Société de Navigation à Vapeur Escaut et Durme. Daardoor behoorden de zonen De Pillecyn tot de weinigen in Hamme die niet al van jongs af ingeschakeld werden in lokale nijverheden zoals de touwslagerij. De Pillecyn was een leerling van de gemeenteschool te Hamme en het Institut Saint-Joseph in Sint-Niklaas. Zijn humaniorastudies voltooide hij in 1910 in het  Klein Seminarie van Sint-Niklaas Klein Seminarie van Sint-Niklaas Het Klein Seminarie van Sint-Niklaas, gesticht in 1808 en sinds de fusie met het Sint-Jozefinstituut in 1950 herdoopt tot Sint-Jozef-Klein-Seminarie, had lange tijd de reputatie een broei... Lees meer . Daar leerde hij onder meer de flamingantische aspirant-priester Edward Poppe Poppe, Edward Edward Poppe (1890-1924) was een Vlaamsgezinde priester die in 1999 zalig werd verklaard door Paus Johannes Paulus II. Lees meer kennen. Hij schreef er in het intra muros-blad ’t Soete Waeslandt, dat baadde in de romantische flamingantische traditie van Hendrik Conscience Conscience, Hendrik Hendrik Conscience (1812-1883) was de eerste auteur die het in België aandurfde een roman in het Nederlands te schrijven en te publiceren. Zijn oeuvre van zo’n 65 romans, dat ook een bred... Lees meer en Albrecht Rodenbach Rodenbach, Albrecht Albrecht Rodenbach (1856-1880) was een West-Vlaams studentenleider en dichter, die een sleutelrol speelde in het ontstaan van de Blauwvoeterij en de katholieke Vlaamse studentenbeweging. ... Lees meer .

Na zijn middelbare studies studeerde De Pillecyn Germaanse filologie in Leuven. Daar werd hij lid van de literaire studentenkring  Met Tijd en Vlijt Met Tijd en Vlijt Met Tijd en Vlijt was een Vlaamsgezind Studentengenootschap dat in 1836 aan de Leuvense universiteit werd opgericht en bleef bestaan tot na de Tweede Wereldoorlog. Het speelde tot 1875 e... Lees meer . Hij publiceerde proza en flamingantische teksten in het katholieke studentenblad Ons Leven. Korte tijd was hij eveneens lid van de studentenvereniging Amicitia Amicitia Amicitia was een katholieke en Vlaamsgezinde studentenvereniging die in 1911 werd opgericht aan de Leuvense universiteit. Lees meer met onder meer Firmin Deprez Deprez, Firmin Firmin Deprez (1890-1916) speelde vóór de Eerste Wereldoorlog een belangrijke rol in de katholieke Vlaamsgezinde scholieren- en studentenbeweging. Hij sneuvelde in 1916 aan het IJzerfront... Lees meer en Hilaire Gravez Gravez, Hilaire Hilaire Gravez (1889-1974) was een Vlaams-nationalistische politicus en arts, die tijdens de Eerste Wereldoorlog een prominente rol speelde in de Frontbeweging. Tijdens de jaren 1930 koos... Lees meer . Het conservatief katholieke karakter van Amicitia stootte De Pillecyn al snel tegen de borst en hij nam ontslag. Ook het literaire tijdschrift Nieuw Vlaanderen dat hij in 1913 oprichtte met Jan Guldentops Guldentops, Jan Jan Guldentops (1891-1956) werd tijdens de Eerste Wereldoorlog actief in de Frontbeweging en werd nadien ambtenaar bij het bestuur van volksgezondheid. Tijdens de Tweede Wereldoorlog trad... Lees meer , hoofdredacteur van Ons Leven, bleek geen lang leven beschoren.

In 1914 werd hij voorzitter van het  Algemeen Katholiek Vlaamsch Studentenverbond Algemeen Katholiek Vlaamsch Studentenverbond (AKVS) Het Algemeen Katholiek Vlaams Studentenverbond (1903-1935) was de organisatorische vormgeving van de katholieke Vlaamse studentenbeweging: een jeugdbeweging met plaatselijke bonden van ka... Lees meer (AKVS). Als studentenleider pleitte hij voor eenheid en een ‘waar idealisme’ in de studentenbeweging, die toen leed onder spanningen tussen met Germaanse ‘stambroeders’ dwepende ‘bierromantiekers’ en de conservatieve geheelonthouders van Amicitia. In datzelfde jaar werd hij door Frans van Cauwelaert Van Cauwelaert, Frans Frans van Cauwelaert (1880-1961) was een Vlaamsgezinde katholieke politicus, die een hoofdrol speelde in de vernederlandsing van het openbare leven in Vlaanderen. Van Cauwelaert lag in 19... Lees meer , op aanbeveling van Hendrik Borginon Borginon, Hendrik Hendrik Borginon (1890-1985) was lid van de leiding van de Frontbeweging en Vlaams-nationalistisch politicus in de Frontpartij en het Vlaamsch Nationaal Verbond. Tijdens de bezetting fung... Lees meer , aangeworven als eerste redacteur van  De Standaard De Standaard (1914-) Het eerste nummer van het dagblad De Standaard verscheen op 4 december 1918. De krant was gedurende vele decennia hét blad bij uitstek van de katholieke Vlaamse beweging in al haar varian... Lees meer . 

De leiding van de Frontbeweging, met van links naar rechts: Filip de Pillecyn, Adiel Debeuckelaere, Frans Daels, Hendrik Borginon en Richard Dedeurwaerder. (ADVN, VFA11780/2)

Frontbeweging en federalisme

Het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog Eerste Wereldoorlog De Vlaamse beweging is fundamenteel getekend door de Eerste Wereldoorlog. De oorlog maakte een verregaande democratisering onafwendbaar, met wezenlijke gevolgen voor het politieke draagv... Lees meer zorgde ervoor dat De Standaard pas in 1918 van de persen zou rollen. De Pillecyn week uit naar Nederland en werd, dankzij de voorspraak van Frans van Cauwelaert, in Den Haag medewerker van de Belgische propagandadienst Bureel/Office Belge. Die dienst moest onder leiding van Modest Terwagne Terwagne, Modest Modest Terwagne (1864-1945) was een socialistisch politicus, die rond de eeuwwisseling de Antwerpse BWP leidde. Terwagne zetelde van 1897 tot 1920 als gemeenteraadslid in Antwerpen en was... Lees meer informatie verzamelen en de stem van de Belgische regering vertolken. Dat laatste viel De Pillecyn almaar zwaarder. Aanvankelijk sloot hij een overeenkomst met Antoon Jacob Jacob, Antoon Antoon Jacob (1889-1947) was een atheneumleraar en later hoogleraar in Hamburg en Gent. Hij was actief bij activistische tijdschriften, nadien in de amnestiebeweging en later de culturele... Lees meer om over de Vlaamse kwestie te schrijven in De Vlaamsche Stem De Vlaamsche Stem (1915-1916) De Vlaamsche Stem (1915-1916) was een Vlaamsgezind dagblad dat in Nederland verscheen en na een tijd in Duitse handen overging. De koerswijziging die het dagblad als gevolg daarvan onderg... Lees meer , een krant die in diezelfde periode de communautaire ‘ godsvrede Godsvrede Godsvrede is een middeleeuws begrip dat een schorsing van de vijandelijkheden tussen verschillende partijen inhoudt. In de geschiedenis van de Vlaamse beweging werd het begrip op verschil... Lees meer ’ losliet en, zo bleek later, via stromannen, een instrument werd van de Duitse Flamenpolitik Flamenpolitik Met het begrip ‘Flamenpolitik’ wordt verwezen naar de politiek die de Duitse bezetter voerde ten aanzien van de Vlaamse beweging tijdens de Eerste en de Tweede Wereldoorlog. Sommige aute... Lees meer . Uiteindelijk besloot De Pillecyn om niet voor de omstreden De Vlaamsche Stem te werken en koos hij ervoor om, zoals zovele Vlaamsgezinde studenten uit het AKVS, naar het front te trekken.

In 1915 reisde De Pillecyn als oorlogsvrijwilliger over Engeland naar Frankrijk. Al tijdens zijn artillerieopleiding in Eu stootte de uitsluitend Franstalige militaire opleiding hem tegen de borst. Over die ervaringen publiceerde hij artikelen in Van Cauwelaerts gematigde Vlaamsgezinde oorlogskrant Vrij België Vrij België Vrij België was een weekblad van de Belgisch loyale flamingantische vluchtelingenpers, uitgegeven in Den Haag (1915-1918), onder hoofdredactie van de katholiek Frans van Cauwelaert en de ... Lees meer . Aan het front vond De Pillecyn vele van zijn kameraden uit de Vlaamse studentenbeweging terug zoals Hendrik Borginon, Firmin Deprez en Jan Guldentops en werd hij actief bij het  Secretariaat der Katholieke Vlaamsche Hoogstudenten Secretariaat der Katholieke Vlaamsche Hoogstudenten (SKVH) Het Secretariaat der Katholieke Vlaamsche Hoogstudenten (SKVH) was een initiatief aan het IJzerfront tot bestrijding van de immoraliteit bij de soldaten. Het SKVH kwam tot stand onder imp... Lees meer . Hij schreef sporadisch voor de oorlogskrant Ons Vaderland Ons Vaderland (1914-1922) De krant Ons Vaderland startte eind 1914 als een algemeen Vlaams blad achter het IJzerfront. Vanaf midden 1915 was het de spreekbuis van de Frontbeweging en na de Eerste Wereldoorlog, tot... Lees meer , waaraan heel wat radicalere stemmen van de latere Frontbeweging meewerkten. Ook was hij medestichter van de Heldenhulde Heldenhulde Het comité Heldenhulde wilde tijdens de Eerste Wereldoorlog de gesneuvelde Vlaamse frontsoldaten eren door het plaatsen van stenen grafzerken met een Keltisch kruis, het Vlaamsgezinde ops... Lees meer en zette hij mee de schouders onder de Vlaamse studiekringen. Die werden in februari 1917 door de militaire hiërarchie strafbaar gemaakt, tot grote verontwaardiging van De Pillecyn.

In de radicaliserende  Frontbeweging Frontbeweging Aan het IJzerfront manifesteerde zich tijdens de Eerste Wereldoorlog flamingantisch verzet tegen de taaltoestanden in het leger. Naarmate het zich meer en meer organiseerde en groeide, vo... Lees meer werd De Pillecyn secretaris van de Legervergadering en plaatsvervanger van 'ruwaard'  Adiel Debeuckelaere Debeuckelaere, Adiel Adiel Debeuckelaere (1888-1979) was een Vlaams-nationalistisch politicus. Hij zou zijn imago vooral opbouwen dankzij zijn leidende rol in de Frontbeweging. Lees meer . Met Hendrik Borginon schreef hij voor die Frontbeweging in 1917 het pamflet Vlaanderens dageraad aan den IJzer: een van de eerste Vlaamse pleidooien voor een federalistisch Federalisme Sinds het begin van de 20ste eeuw behoort federalisme tot het programma van eerst de Waalse en vervolgens ook de Vlaamse beweging. Vanaf 1970 is de transformatie van België van unitaire t... Lees meer België en een inspiratiebron voor de latere Frontpartij Het Vlaamsche Front (Frontpartij) Het Vlaamsche Front was een Vlaams-nationalistische partij, die werd opgericht in 1919 en ook bekend stond onder de couranter gebruikte officieuze benaming Frontpartij. Gesticht als een ... Lees meer . Door het uitblijven van expliciete beloften van de Belgische regering over een naoorlogse vernederlandsing groeide in deze periode zijn wantrouwen tegenover Frans van Cauwelaert, ook al bleven hij en de katholieke politicus met elkaar in contact. Aan het front schreef De Pillecyn bovendien een twintigtal oorlogsgedichten, die in 1920 samen met werk van mede-Fronter  Jozef Simons Simons, Jozef Jozef Simons (1888-1948) was een Kempische schrijver, die vooral bekendheid vergaarde met zijn oorlogsroman Eer Vlaanderen vergaat (1927). Lees meer verschenen in de bundel Onder den Hiel. Uit dezelfde periode dateren heel wat oorlogsverhalen. Deze publiceerde De Pillecyn in 1927 bij uitgeverij Regenboog onder de titel De Rit. In die bundel is zijn verbittering over de oorlog en de legerhiërarchie sterk voelbaar.

Journalistieke jaren: De Standaard & Pallieter

In 1919 werd De Pillecyn politiek redacteur van De Standaard, waar Frans van Cauwelaert als feitelijk hoofdredacteur dienst deed. Hij verhuisde met zijn kersverse bruid Elvire van Duyse naar Brussel. De oprichters van de Frontpartij hadden gehoopt dat De Pillecyn voor hun krant Ons Vaderland zou schrijven en deden hun beklag bij Van Cauwelaert. Ze wilden De Pillecyn slechts tijdelijk en onder voorwaarden aan De Standaard ‘uitlenen’. De Pillecyn werd wegens dit conflict uit de ‘opperste raad’ van de Frontpartij gestoten. De Pillecyn bleef bij De Standaard echter een zeer flamingantische koers volgen. Hij versloeg voor de krant het proces- Maurits Geerardyn Geerardyn, Maurits Oorlogsvrijwilliger en priester Maurits Geerardyn (1896-1979) was een aanhanger en medewerker van Cyriel Verschaeve. Tijdens het interbellum en de Tweede Wereldoorlog vertegenwoordigde hi... Lees meer en publiceerde uitvoerig over de  amnestie Amnestie na de Eerste Wereldoorlog Na de Eerste Wereldoorlog ontstond als reactie op de bestraffing van de activistische collaboratie een Vlaamsgezinde amnestiebeweging, waarin Vlaams-nationalisten sterk vertegenwoordigd w... Lees meer -kwestie. Daaruit volgden de brochures Het proces van den Veiligheidsdienst (1921) en Amnestie (1922). In dossiers zoals het Frans-Belgisch Militair Akkoord en de vernederlandsing van de Gentse universiteit Hoger onderwijs in Gent Met de vernederlandsing in 1930 als hoogtepunt is de Gentse universiteit een belangrijk strijdpunt geweest in de Vlaamse beweging. Van het Latijn uit 1817 tot het Engels van vandaag: het ... Lees meer kwam hij almaar meer in aanvaring met zijn De Standaard-bazen Van Cauwelaert en Alfons van de Perre Van de Perre, Alfons De vermogende geneesheer Alfons van de Perre (1872-1925) speelde als actor in het flamingantische middenveld, als medeoprichter, beheerder en commentator van de krant De Standaard en als ... Lees meer .

In 1922 verliet De Pillecyn De Standaard omdat hij de krant te minimalistisch vond in Vlaamse en antimilitaristische kwesties en het blad naar zijn mening te veel in de pas liep met Van Cauwelaerts  Katholieke Vlaamsche Kamergroep Katholieke Vlaamsche Kamergroep Lees meer . In datzelfde jaar stichtte hij met zijn schoonbroer Alfons Martens Martens, Alfons Alfons Martens (1888-1960) was hoofdredacteur van Ons Volk Ontwaakt en van De Standaard. Lees meer het satirische en pluralistische weekblad  Pallieter Pallieter Pallieter (2 april 1922 – 17 juni 1928) was een satirisch en polemisch weekblad van radicaal Vlaams-nationalistische signatuur. Lees meer met de baanbrekende karikaturist Joz De Swerts, Jozef Beeldend kunstenaar en illustrator Joz de Swerts (1890-1939) ontwierp affiches voor de IJzerbedevaarten en het VOS. Zijn spotprenten voor Pallieter en Nieuw Vlaanderen maakten hem tot ee... Lees meer als visueel uithangbord. Andere medewerkers waren onder anderen de liberaal  Johan de Maegt De Maegt, Johan Johan de Maegt (1876-1938) was een leraar en journalist. Hij schreef als Belgisch-loyale flamingant voornamelijk voor kranten uit het milieu van Frans van Cauwelaert en Julius Hoste jr.... Lees meer , de socialist  Raymond Herreman Herreman, Raymond Raymond Herreman (1896-1971) was een socialistische en Vlaamsgezinde dichter, essayist en journalist die zich profileerde als een vrijzinnig humanist. Na de Eerste Wereldoorlog werd hij a... Lees meer en de linkse flamingant  Paul Kenis Kenis, Paul Paul Kenis (1885-1934) was een romancier, dichter en essayist, die zich een leven lang bewoog tussen anarchisme, socialisme, kosmopolitisme, Belgisch patriottisme en flamingantisme. ... Lees meer . Pallieter volgde een erg Vlaamse, antimilitaristische en anti-kolonialistische lijn met giftige uithalen naar figuren als Mussolini. De Pillecyn schreef in Pallieter vernietigende portretten over generaals, partijpolitici en ventileerde eveneens zijn teleurstelling in ‘het trage apothekerswerk’ van de partijpolitiek en het parlement.  

In 1922 werd De Pillecyn eveneens hoofdredacteur van De Tijd, het dagblad van het  Algemeen Christelijk Vakverbond Algemeen Christelijk Vakverbond (ACV) Het Algemeen Christelijk Vakverbond (1912) is de overkoepelende organisatie van het christelijk syndicalisme in België. Lees meer . De Tijd pleitte voor een democratisch corporatisme Corporatisme Het corporatisme was in het interbellum, vooral in de crisisjaren 1930, een wijdverspreid, maar tegelijk vaag alternatief maatschappelijk en politiek model. Na de Tweede Wereldoorlog zou ... Lees meer als alternatief voor het ‘gemeenschapsvernietigende’ kapitalisme en het communisme. Toen De Tijd in 1925 met  Het Volk Het Volk Het Volk (1891-2008) was de Gentse krant van de christelijke arbeidersbeweging. Lees meer samengevoegd werd, kreeg hij een jaar betaalde vakantie. Die tijd gebruikte hij om een verhandeling over  Hugo Verriest Verriest, Hugo De Vlaamsgezinde en progressieve priester en letterkundige Hugo Verriest (1840-1922) was een van de belangrijkste intellectuele inspirators van de katholieke flamingantische scholieren- e... Lees meer  te schrijven.

Antimilitaristisch woordvoerder en schrijver

In de jaren 1920 werd De Pillecyn een van de leiders van het  Verbond der Vlaamse Oud-strijders Verbond VOS (VOS) Het Verbond der Vlaamse Oud-Strijders (VOS), opgericht in 1919, was een flamingantische vereniging voor oud-strijders van de Eerste Wereldoorlog, die in de loop van het interbellum tot ee... Lees meer (VOS), onder meer als medewerker van  De VOS De VOS De VOS (1919-2020) was een Vlaamsgezind en antimilitaristisch georiënteerd weekblad, dat als spreekbuis diende van het Verbond der Vlaamse Oud-strijders (VOS). Lees meer . Hij zette zich in voor het antimilitaristische luik van het VOS-programma. Ook was hij mede-initiatiefnemer van de  IJzerbedevaart IJzerbedevaarten De IJzerbedevaart is een jaarlijkse herdenking van de Vlaamse gesneuvelden tijdens de Eerste Wereldoorlog, die ontstond omstreeks 1920. Dit voor de Vlaamse beweging erg symbolische gebeur... Lees meer en werd daar de woordvoerder voor VOS.

Toespraak van Filip de Pillecyn namens VOS op de negende IJzerbedevaart, Diksmuide, 1928. (ADVN, VFFY31/360)

Van 1926 tot 1933 gaf De Pillecyn Nederlands en Duits aan het atheneum in Malmédy waar hij, tegen zijn zin, door Camille Huysmans Huysmans, Camille Camille Huysmans (1871-1968) was een Vlaamsgezinde socialistische politicus, die van 1933 tot 1940 burgemeester van Antwerpen was, tweemaal een ministerpositie bekleedde en een jaar lang ... Lees meer als leraar was aangesteld. In Malmédy observeerde hij van dichtbij de frustratie van Duitstaligen over de Belgische aanhechting van Eupen-Malmédy-Sankt Vith van 1921. De Pillecyn schreef in Pallieter met veel begrip over de frustraties van de Duitstalige Belgen. Van hun kant gaven Duitsgezinde kranten zoals Der Landbote blijk van sympathie voor de Vlaamse beweging. In 1931 publiceerde hij de antimilitaristische roman Blauwbaard, die zowel in katholieke als in vrijzinnige kranten goed werd onthaald. In Malmédy voltooide hij eveneens een boek over  Stijn Streuvels Lateur, Frank (pseudoniem Stijn Streuvels) Frank Lateur (1871-1969), beter bekend onder zijn pseudoniem Stijn Streuvels, was een toonaangevende Vlaamse schrijver, die ondanks zijn individualistische ingesteldheid geregeld Vlaamsge... Lees meer . Zijn jaren in Malmédy inspireerden hem later nog tot twee literaire werken: Hans van Malmédy en Monsieur Hawarden.

Voorvechter rechtse concentratie & Nieuw Vlaanderen

In 1933 werd De Pillecyn tot atheneumleraar benoemd in Mechelen. Opgetogen dat hij terug in Vlaanderen actief kon zijn, werd De Pillecyn daar plaatselijk voorzitter van VOS en van de  Katholieke Vlaamsche Landsbond Katholieke Vlaamse Landsbond (KVL) (1919-1964) De Katholieke Vlaamsche Landsbond (1919-1955) was de federatie van de Katholieke Vlaamsche Arrondissementsbonden, die als drukkingsgroep streed voor de vernederlandsing van Vlaanderen met... Lees meer . Hij was in de Dijlestad tegens een van de drijvende krachten achter de Kunst- en Kultuurclub Tijl Kunst- en Kultuurclub Tijl Kunst- en Kultuurclub Tijl (1932-1944) was van 1939 tot 1944 de organisator van de Nationale Kultuurdagen in Mechelen, die als doel hadden om de jaarlijkse hoogdagen van de culturele Nie... Lees meer . Vanaf eind 1934 werd De Pillecyn redactielid van het invloedrijke Leuvense weekblad Nieuw Vlaanderen Nieuw Vlaanderen (1934-1944) Nieuw Vlaanderen (1934-1944) had als uitgangspunt de eentaligheid van Vlaanderen. Door zijn federalistische stellingname midden jaren 1930 was het blad radicaler dan de katholieke partij ... Lees meer . Dat blad pleitte voor meer Vlaamse autonomie, rechtse frontvorming en katholieke gemeenschapszin. Vanaf 1934 verzorgde hij vele ironische columns over de politieke wereld voor  Sportwereld Sportwereld Sportwereld was een sportkrant, opgericht in 1912, die aanvankelijk vooral focuste op de wielersport en een gematigd flamingantische toon aansloeg. Vandaag verschijnt Sportwereld als spor... Lees meer  van Karel van Wijnendaele Steyaert, Karel (pseudoniem Karel van Wijnendaele) Karel Steyaert (1882-1961), ook wel bekend onder zijn pseudoniem Karel van Wijnendaele, was een Vlaamsgezind sportjournalist die onder meer hoofdredacteur was bij Sportwereld. Lees meer onder de schuilnaam Citroen. Van 1935 tot eind 1940 zat hij eveneens in de redactie van het ‘volksverbonden’ cultureel maandblad  Volk Volk Volk. Maandschrift voor Dietsche kunst en kultuur verscheen van 1935 tot 1941 als blad van Vlaams-nationalistische katholieken en ontwikkelde tijdens de eerste oorlogsjaren een ambigue ho... Lees meer met onder meer Ernst van der Hallen Van der Hallen, Ernest Ernest van der Hallen (1898-1948) was een romantische katholiek-Vlaamse auteur, redacteur van Boekengids en Lectuurrepertorium, later bibliotheekinspecteur. Hij was een mentor van de jeug... Lees meer , Victor Leemans Leemans, Victor Victor Leemans (1901-1971) was een politiek en sociaaleconomisch theoreticus, die het gedachtegoed van de revolutie van rechts introduceerde in de Vlaamse beweging. Tijdens de Tweede Were... Lees meer en Ferdinand Vercnocke Vercnocke, Ferdinand Ferdinand Vercnocke (1906-1989) was een West-Vlaamse dichter van romantisch nationalistische poëzie, die zich in de jaren 1930 met het fascistisch geïnspireerde VNV affilieerde en tijdens... Lees meer . Het blad hunkerde naar een nieuwe katholieke en antikapitalistische orde, maar stelde zich af en toe kritisch op tegenover nazi-Duitsland wegens de druk op de Duitse katholieke kerk door het regime. In het eerste bezettingsjaar zou Volk door de bezetter worden verboden wegens te ‘Diets’.

In de tweede helft van de jaren 1930 werd De Pillecyn almaar pessimistischer over de slaagkansen van het antimilitarisme en over de in zijn ogen falende politiek van Van Cauwelaert om via taalwetten Taalpolitiek en -wetgeving Situaties van taalonderdrukking vindt men wereldwijd. Daarom besteedt deze bijdrage eerst aandacht aan gehanteerde taalpolitieke strategieën. Ook in België verzette een gedomineerde taalg... Lees meer de integrale vernederlandsing van Vlaanderen te realiseren. Hij zag een uitweg in een politieke vernieuwingsbeweging en werd in 1936 een fervent pleitbezorger van een rechts front, de zogeheten concentratie, tussen het Vlaamsch Nationaal Verbond Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV) Het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV) (1933-1945) was een rechts-radicale Vlaams-nationalistische partij die tijdens de Tweede Wereldoorlog collaboreerde met de Duitse nationaalsocialistis... Lees meer (VNV) en de Katholieke Vlaamse Volkspartij Katholieke Vlaamsche Volkspartij (KVV) De Katholieke Vlaamsche Volkspartij was de Vlaamse vleugel van het Blok der Katholieken van België, opgericht op 11 oktober 1936 met als Franstalige tegenhanger de Parti catholique social... Lees meer (KVV) dat ijverde voor een federalistische hervorming van België. Die concentratie werd door Nieuw Vlaanderen uitgedragen. VNV-leider Staf de Clercq De Clercq, Staf Staf de Clercq (1884-1942) was een Vlaams-nationalistische politicus, die zijn politieke carrière begon als kamerlid voor de Frontpartij. Hij staat vooral bekend als stichter en eerste l... Lees meer torpedeerde echter eind 1936 de onderhandelingen voor een ‘Vlaamse front’. Ook de katholieke arbeidersbeweging en Frans van Cauwelaerts blad Elckerlyc Elckerlyc Elckerlyc (1935-1939) was een katholiek Vlaamsgezind weekblad dat werd opgericht door een groep rond de katholieke en flamingantische politicus Frans van Cauwelaert. Het verdedigde het mi... Lees meer bleken bijzonder kritisch.

Op de Katholieke Vlaamse Landsdagen van de Katholieke Vlaamsche Landsbond van januari 1937 kwam het tot een conflict tussen de voorvechters van de rechtse concentratie zoals De Pillecyn en pleitbezorgers van een geleidelijke evolutie en de taalwetgeving zoals Van Cauwelaert. Die laatste pleitte op die Vlaamse Landsdag met aandrang: ‘Verlaat het terrein niet van de werkelijkheid en de arbeid’. Het was echter niet Van Cauwelaert die door de congresgangers werd toegejuicht, maar de net uit de gevangenis ontslagen ‘verfborstelactivist’ Flor Grammens Grammens, Flor Onderwijzer Flor Grammens (1899-1985) verwierf tijdens zijn leven grote bekendheid door zijn herhaalde en soms spectaculaire acties tegen de schendingen van de taalwetgeving. Lees meer .

Na het mislukken van de nationale concentratie-politiek ondersteunde De Pillecyn een samenwerking tussen VNV en KVV (en Rex) voor de gemeenteraadsverkiezingen in Mechelen in oktober 1938. Hij werd (tijdelijk) medeonderhandelaar van deze plaatselijke concentratie-operatie die zich profileerde als tegenhanger van een linkse frontvorming. De door De Pillecyn verhoopte politieke vernieuwing in het Mechelse mislukte. De verkiezingsresultaten in Mechelen maakten dat de katholieke burgemeester Dessain zijn sjerp kon behouden en er geen enkele VNV’er in het bestuur zou zetelen.

Vanaf eind 1938 richtte De Pillecyn zich op een ‘volksverbonden’ cultuurpolitiek. Daartoe lanceerde hij met de Kunst- en Kultuurclub Tijl de Nationale Kultuurdagen Nationale Kultuurdagen De Nationale Kultuurdagen (1939-1944) vonden plaats in Mechelen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden ze de jaarlijkse hoogtepunten van de culturele Nieuwe Orde in heel Vlaanderen. ... Lees meer in Mechelen. De Pillecyn nam in de ‘concentratieperiode’ ontslag als redactioneel medewerker bij zowel VOS als Nieuw Vlaanderen en verbond zich in 1937 als literair recensent aan de radicaliserende De Standaard van Gustaaf Sap Sap, Gustaaf Gustaaf Sap (1886-1940) was een invloedrijk en controversieel katholiek politicus, die op verschillende momenten in zijn leven een ministerpost bekleedde en vanaf 1929 tot zijn overlijden... Lees meer . Vanaf 1938 schreef hij tevens sporadisch in de VNV-krant Volk en Staat Volk en Staat Volk en staat (15 november 1936 - 3 september 1944) was een Vlaams-nationalistisch dagblad en orgaan van het Vlaamsch Nationaal Verbond. Het blad verscheen als opvolger van De Schelde (1... Lees meer . Hij werd bovendien lid van de op dat moment nog vooral op culturele betrekkingen gerichte  Duitsch-Vlaamsche Arbeidsgemeenschap Duitsch-Vlaamsche Arbeidsgemeenschap (DeVlag) De Duitsch-Vlaamsche Arbeidersgemeenschap (DeVlag) (1935-1945) was vóór de Tweede Wereldoorlog een organisatie van Vlaamse en Duitse studenten. Tijdens de oorlog ontpopte de DeVlag zich ... Lees meer (DeVlag).

In 1938 werkte hij aan de roman De soldaat Johan (publicatie 1939). In die roman weerklonk een verlangen naar een katholieke, Vlaamse, volksverbonden en corporatistische nieuwe orde. De oude orde (met onder meer de taalpolitiek van Frans van Cauwelaert) had in zijn ogen immers weinig goeds voor Vlaanderen gebracht, zo liet hij in maart 1940 in De Standaard optekenen.

Omslag van Filip de Pillecyn, De soldaat Johan, 1939.

Architect van een nieuwe culturele orde

Na de Duitse inval van mei 1940, werd De Pillecyn lid van het VNV. Op de grote 11 juli-viering van het VNV in de Brusselse Koninklijke Vlaamse Schouwburg Koninklijke Vlaamse Schouwburg (KVS) De Koninklijke Vlaamse Schouwburg (KVS) werd opgericht op 23 augustus 1875 op initiatief van een aantal prominente liberale flaminganten, die ijverden voor een Nederlandstalig beroepstone... Lees meer hield hij in aanwezigheid van VNV-leider Staf de Clercq en cultuurexperten van het Duitse militaire bestuur een felle toespraak: ‘Thans gaan we naar een nieuw leven, de twisten over theorieën hebben afgedaan (…) thans zijn wij en blijven wij, Nederlanders, een voorpost der Germaanse cultuur aan de Noordzee.’ In augustus 1940 onderschreef hij de oproep van Staf de Clercq voor een brede Vlaamse volksbeweging onder de leiding van het VNV, die opteerde voor collaboratie.

De Pillecyn werd, in afstemming met de cultuurmedewerkers van het Duitse Militair Bestuur, al na korte tijd een van de medearchitecten van de nieuwe culturele orde. Hij grondvestte mee de ‘werkgemeenschap voor volksche kultuur’  Volk en Kunst Volk en Kunst Volk en Kunst (1940-1944) was een organisatie die tijdens de Tweede Wereldoorlog probeerde om de cultuurverspreidende organismen in Vlaanderen te coördineren. Lees meer . Verder leidde hij de Kamer van Letterkundigen, een onderafdeling van de  Federatie van Vlaamsche Kunstenaars Vlaamsche Kunstenaarsgilde De Federatie van de Vlaamsche Kunstenaars(1940-1944) was een corporatistische organisatie van Vlaamsgezinde kunstenaars die tijdens de bezetting aanleunde bij de collaboratie. Lees meer . Op 13 oktober 1940 werd De Pillecyn benoemd tot lid van de door Cyriel Verschaeve Verschaeve, Cyriel Cyriel Verschaeve (1874-1949) was een West-Vlaamse priester, literair auteur, kunstbeschouwer en publicist, die bekend werd als icoon van de Frontbeweging en het opkomende Vlaams-national... Lees meer voorgezeten  Nederlandsche Cultuurraad Nederlandsche Kultuurraad Lees meer , waarin hij samen met DeVlag-leider  Jef van de Wiele Van de Wiele, Jef Jef van de Wiele (1903-1979) was een leraar, schrijver en leider van de Duitsch-Vlaamsche Arbeidsgemeenschap. Hij trad tijdens de Tweede Wereldoorlog in de culturele en politieke collabor... Lees meer de facto de leiding had. Op 11 december 1940 werden De Pillecyn en Van de Wiele in Berlijn door de minister van propaganda Joseph Goebbels ontvangen, samen met enkele kunstenaars zoals Ferdinand Vercnocke en Prosper de Troyer De Troyer, Prosper Prosper de Troyer (1880-1961) maakte in het interbellum een bewogen evolutie door van avant-garde naar volkse kunst. Door zijn stilistische veranderingen heen vormden het Vlaams-national... Lees meer .

Aanstelling van Cyriel Verschaeve als voorzitter van de Kultuurraad, in aanwezigheid van onder meer Militärverwaltungschef Eggert Reeder, Filip de Pillecyn en Ernest Claes, 7 november 1940. (ADVN, VFAL182)

In mei 1941 werd De Pillecyn, op instigatie van de bezetter, benoemd tot directeur voor het middelbaar onderwijs. In die functie maakte hij zich sterk voor een eenmaking van het naschoolse vorming en voor een op gemeenschapszin gericht onderwijscurriculum. Die hervormingspogingen verzandden. Er was niet alleen weerstand van bewegingen die buiten de collaboratie Collaboratie Collaboratie verwijst naar de samenwerking met de bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog, in casu van het Vlaams-nationalisme en een deel van de Vlaamse beweging. Lees meer bleven zoals het Davidsfonds. Ook speelde de Duitse bezetter de collaborerende Vlaamse groepen tegen elkaar uit.

De SS-gezinde medewerkers van de Propaganda Abteilung gaven vooral het met de SS verbonden DeVlag van Jef van de Wiele middelen om een cultuurbeleid uit te voeren. De dominantie van het groot-Duitse gerichte DeVlag frustreerde de op Vlaamse autonomie hopende De Pillecyn. De Pillecyn werd eind 1941 voorzitter van het Nationaal Kultuurverbond. Dat verbond moest voor het VNV een tegengewicht bieden tegen het door DeVlag gedomineerde cultuurbeleid. Via de Provinciale Kultuurdiensten en De Nationale Kultuurdagen probeerde het VNV meer greep op het cultuurbeleid te krijgen. Die Nationale Kultuurdagen kenden veel weerklank en werden aangestuurd door de VNV-verbonden netwerken zoals de Kunst- en Kultuurclub Tijl en de VNV-cultuurschepen Albert de Poortere De Poortere, Albert Filoloog Albert de Poortere (1914-1983) fungeerde als oorlogsschepen in Mechelen en rolde als leider van het departement Cultuur van het VNV de culturele Nieuwe Orde uit in heel Vlaandere... Lees meer . De Pillecyn werd in juni 1942 eveneens hoofdredacteur van het culturele tijdschrift  Westland Westland Westland (1942-1944) was een cultureel en letterkundig tijdschrift onder leiding van Filip de Pillecyn, dat ondanks zijn verklaring dat het zich onafhankelijk zou opstellen pro-Duitse bij... Lees meer , maar verliet het blad na vijf nummers. Ook in Westland zette, tot De Pillecyns frustratie, DeVlag/SS al gauw de toon. In 1942 nam hij al ontslag bij DeVlag.

De frustratie met de DeVlag/SS-dominantie en een verzandende culturele herordening, maakten dat De Pillecyn zich vanaf 1943 sterker concentreerde op lokale culturele netwerken zoals De Meivisch De Meivisch De kunstenaarsgroep De Meivisch (1943-1944) ontstond op initiatief van de collaborerende dichter Bert Peleman en verenigde verschillende prominente figuren uit de 'culturele’ collaboratie... Lees meer in het Scheldeland. Die werkgemeenschap richtte hij op met Dietsche Militie Dietsche Militie – Zwarte Brigade (DM-ZB) De Dietsche Militie-Zwarte Brigade was de militie van de Eenheidsbeweging-VNV (1941-1943), in november 1943 herdoopt tot Dietsche Militie (1943-1944). Lees meer -lid Bert Peleman Peleman, Bert Bert Peleman (1915-1995) was tijdens de Tweede Wereldoorlog diensthoofd bij de Dietsche Militie-Zwarte Brigade, waarvoor hij vijf jaar gevangen zat. Na de oorlog was hij vooral actief in ... Lees meer . Na de aftocht van de Duitsers uit Mechelen op 2 en 3 september 1944 dook De Pillecyn onder. Zijn huis aan de Brusselsesteenweg in Mechelen werd geplunderd. Hij gaf zich over aan de verzetsgroep Verzet Het georganiseerde verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog in de Vlaamse provincies was doorgaans altijd Belgisch verzet: zowel op het vlak van de ideologische oriëntatie, de motieven en he... Lees meer Nationale Koninklijke Beweging. De Pillecyn belandde in het hechteniskamp van Lokeren Hechteniskamp Lokeren Het hechteniskamp van Lokeren was een voormalig Duits gevangenkamp dat tussen september 1944 en oktober 1947 diende als interneringscentrum in het kader van de repressie. Lees meer waar hij medestanders trof zoals de schrijver en Meivisch-lid Valère Depauw Depauw, Valère Valère Depauw (1912-1994) was een katholieke journalist en auteur. Hij schreef romans van diverse genres en richtte in 1948 de Boekengilde Brederode op, een uitgeverij die voornamelijk w... Lees meer . Hij werd in 1947 tot tien jaar hechtenis en een geldboete van 500.000 frank veroordeeld wegens collaboratie. De gevangenisstraf zat hij uit in de gevangenis van Sint-Gillis, waar hij een poos de cel deelde met Jan Grauls Grauls, Jan Jan Grauls (1887-1960) was een ambtenaar en taalkundige afkomstig uit Hasselt. Tijdens de Tweede Wereldoorlog oefende hij achtereenvolgens de ambten uit van provinciegouverneur van Antwer... Lees meer en schreef voor het gevangenisblad Opbouw - onder meer over zijn hoop later terug te kunnen keren naar de gemeenschap. Hij hield ook een gevangenisdagboek bij dat postuum zou verschijnen als Face au mur (1979).

Schrijven achter de tralies

In de cel schreef hij onder meer de roman Mensen achter de dijk (1949), een portret van het Arme Vlaanderen Arm Vlaanderen Arm Vlaanderen is de titel van verschillende publicaties die een rol hebben gespeeld in de geschiedenis van de Vlaamse beweging: een roman van Reimond Stijns en Isidoor Teirlinck uit 188... Lees meer aan het eind van de 19de eeuw, de onderdrukking door liberale en conservatief katholieke fabrieksbazen en de opkomende arbeidersstrijd. Eveneens schreef hij er de sensuele novelle De veerman en de jonkvrouw (1950). Ook het voor de oorlog aangevatte epos over de Boerenkrijg Boerenkrijg De Boerenkrijg is de benaming van een korte, verloren opstand in het najaar van 1798 tegen het Franse regime, die door toedoen van Hendrik Conscience en anderen uitgroeide tot een invloed... Lees meer , Jan Tervaert, werkte hij af. Om de verschijning van het werk van door de repressie Repressie na de Tweede Wereldoorlog De repressie na de Tweede Wereldoorlog omvat alle maatregelen en acties tegen personen die na de oorlog verantwoordelijk werden gehouden voor samenwerking met de nationaalsocialistische b... Lees meer en artikel 123 sexies met publicatieverbod gestrafte auteurs uit collaboratiekringen zoals De Pillecyn mogelijk te maken, werd in 1948 uitgeverij De Clauwaert De Clauwaert Boekengilde en cultuurvereniging De Clauwaert startte in 1948 met het uitgeven van literair werk van Vlaamse auteurs die met de repressie te maken hadden gekregen. Nadien werd de groep va... Lees meer opgericht. Op 10 juli 1949 kwam De Pillecyn (voorwaardelijk) vrij. Hij verhuisde met zijn tweede vrouw Suzanne de Cavel naar Gent. In Gent werd hij actief als hoofdlector van De Clauwaert dat nieuwe auteurs zoals Maria Rosseels Rosseels, Maria Maria Rosseels (1916-2005), een katholieke, Vlaamsgezinde feministe, werd de eerste vrouwelijke journalist van De Standaard, een van de eerste vrouwelijke filmrecensenten van Vlaanderen e... Lees meer kansen gaf. De Pillecyn werd ‘erekapitein’ van de jaarlijkse boottochten van De Clauwaert – een van de belangrijkste evenementen waarop het netwerk van ex-collaborateurs weer naar buiten trad. Onder de schuilnaam ‘Citroen’ schreef hij politieke columns voor De Vlaamse Linie De Vlaamse Linie De Linie (1948-1964) was een katholiek en Vlaamsgezind weekblad. Het splitste zich in 1948 af van het gelijknamige Nederlandse weekblad De Linie en verscheen daarom aanvankelijk onder de ... Lees meer  en De Volksunie Wij, Vlaams-nationaal Lees meer . Met tal van auteurs van linker- en rechterzijde organiseerde hij bovendien een campagne tegen de publicatiebeperkingen die artikel 123 sexies veroordeelde collaborateurs oplegde.

Filip de Pillecyn tijdens een presentatie van uitgeverij De Clauwaert, 1952. (Collectie Stad Antwerpen, Letterenhuis, tglhph27527m1)

In het Vlaams Huis Vlaamse Huizen Lees meer de Roeland in Gent hoorde hij vele verhalen van voormalige collaborateurs en oostfronters Oostfronters Het begrip oostfronters duidt in de context van de geschiedenis van de Vlaamse beweging op Vlamingen die als vrijwilliger aan de zijde van Duitsland vochten tegen het Sovjetrussische Rod... Lees meer . Zijn eigen moeizame re-integratie in de samenleving en de verhalen van andere ex-collaborateurs inspireerden hem tot Aanvaard het leven (1956), een roman over de worstelingen van een vrijgelaten oostfrontstrijder met zijn herintegratie in de samenleving. De roman is een aanklacht tegen het nationale beleid dat enerzijds pleitte voor integratie en anderzijds deuren sloot door het ontnemen van burgerrechten. Na enkele mislukte pogingen kreeg De Pillecyn in mei 1959 via een eerherstel zijn burgerrechten terug.

Zijn laatste jaren sleet De Pillecyn teruggetrokken in zijn woning aan de Gentse Patijntjeslaan. Daar schreef hij een bittere en diepreligieuze novelle Elisabeth (1961) over de ondankbaarheid van de mens. Zijn gezondheid leed onder zijn bourgondische eetgewoonten, een overdadig roken en drinken en een gebrek aan beweging. Na een restaurantuitstapje met zijn kameraad en voormalig communist en verzetsman Johan Daisne in de zomer van 1962 vatte hij kou en verergerden zijn ademhalingsproblemen. Hij stierf op 7 augustus in het Academisch Ziekenhuis te Gent. Op 10 augustus werd hij in aanwezigheid van onder meer Ernest Claes Claes, Ernest Ernest Claes (1885-1968) was een schrijver van volkse romans en verhalen en een leidend ambtenaar in de Kamer van Volksvertegenwoordigers. Na de Tweede Wereldoorlog werd hij vervolgd wege... Lees meer en Hendrik Borginon begraven op begraafplaats Campo Santo Campo Santo Campo Santo, de begraafplaats van Sint-Amandsberg, geniet faam als ‘de merkwaardigste van Vlaanderen’, als gevolg van de vele Vlaamsgezinde boegbeelden die er, te beginnen met Jan-Frans W... Lees meer .