ADVN | archief voor nationale bewegingen (ADVN)

Ontstaanscontext

De oprichting van het ADVN kaderde in een bredere beweging, die - na de institutionalisering van de culturele autonomie via de grondwetsherziening van 1970 - vanaf de tweede helft van dat decennium in Vlaanderen leidde tot de stapsgewijze uitbouw van een landschap van privaatrechtelijke archief Archieven en collecties van de Vlaamse beweging Lees meer - en erfgoedinstellingen.

Aanvankelijk werden deze initiatieven - in het kader van de toenmalige verzuiling - vooral opgezet vanuit ideologische structuren en/of de ermee verbonden politieke partijen. Zo werd in 1976 in Leuven het Katholiek Documentatie- en Onderzoekscentrum (KADOC) opgericht, in 1980 in Gent het Archief en Museum van de Socialistische Arbeidersbeweging (AMSAB) en in 1982 - eveneens in Gent - het Archief-, Documentatie- en Onderzoekscentrum voor het Liberalisme (ADOL), gemeenzaam Liberaal Archief genoemd. Ondertussen was in 1977 het Archief en Museum voor het Vlaams Leven te Brussel (AMVB) van start gegaan en in 1978 in Aalst het Daensmuseum en Archief van de Vlaamse Sociale Strijd (DAVS), dat later werd opgeheven en geïntegreerd in het plaatselijke stadsarchief.

Oprichting

Naar het voorbeeld en het model van deze instellingen werd op 21 maart 1984 in Antwerpen het Archief en Documentatiecentrum voor het Vlaams-nationalisme (ADVN) opgericht. Het ADVN was aanvankelijk gevestigd in een gebouw vlak naast het in 1933 opgerichte Archief en Museum voor het Vlaamse Cultuurleven (AMVC), het huidige Letterenhuis Letterenhuis Het Letterenhuis in Antwerpen werd in 1933 opgericht en is verantwoordelijk voor het conserveren en ontsluiten van het literaire erfgoed in Vlaanderen. Het archiveert literaire nalatensch... Lees meer , tot dan de belangrijkste bewaarplaats van archief- en documentatiecollecties met betrekking tot de Vlaamse beweging. ADVN en AMVC functioneerden zelfstandig, maar in een soort van cohabitatie en werkten - zeker in een eerste fase - nauw samen inzake onder meer infrastructuur. In 1996 verhuisde het ADVN naar een voormalig schoolgebouw in de Lange Leemstraat, aan de andere kant van de Antwerpse binnenstad, dat werd ingehuldigd op 18 augustus 1997. Het ADVN is er vandaag nog altijd gevestigd en maakt daarnaast gebruik van een extern depot buiten de Scheldestad.

Via het decreet aangaande de privaatrechtelijke archief- en documentatiecentra van 27 juni 1985 werd het ADVN - net als de inzake opzet en intentie verwante instellingen KADOC, AMSAB en Liberaal Archief - officieel erkend door de Vlaamse overheid, die voortaan instond voor de hoofdmoot van de werkingsmiddelen. In het kader van achtereenvolgens het decreet betreffende de privaatrechtelijke culturele archiefwerking (2002) en de opeenvolgende versies van het cultureel-erfgoeddecreet (2008, 2012, 2017 en 2021) werd deze accreditering, inclusief het eraan gekoppelde kwaliteitslabel en de betoelaging, respectievelijk bevestigd en aangepast. Momenteel geniet het ADVN het statuut van erkend landelijk archief.

Achtergrond

Het idee om vanuit en voor het Vlaams-nationalisme een archief- en documentatie-instelling op te richten, werd begin 1983 gelanceerd door historicus Reinoud d’Haese, toen archivaris-conservator van het Aalsterse Daensmuseum en Archief van de Vlaamse Sociale Strijd en later gedurende een aantal jaren wetenschappelijk medewerker van het ADVN. Om het project te realiseren, richtte d’Haese zich tot een aantal politici uit de Volksunie Volksunie (VU) Tussen 1954 en 2001 bepaalde de Volksunie (VU) als Vlaams-nationalistische partij mee de politieke evolutie in België, van unitaire staat tot federaal koninkrijk. Ze groeide uit tot de tw... Lees meer én tot historicus Frans-Jos Verdoodt Verdoodt, Frans-Jos Historicus Frans-Jos Verdoodt (1939) specialiseerde zich in de geschiedenis van het daensisme en van de Vlaamse beweging. In 1984 was hij de gangmaker achter de oprichting van het ADVN, w... Lees meer , die hij had leren kennen via diens werk aan een doctoraat over het daensisme Daensistische beweging Daensistische beweging is de verzamelnaam voor een geheel van feiten, opvattingen, organisaties, personen en strijdmiddelen die tijdens de late 19de en de vroege 20ste eeuw een onderdeel... Lees meer en die tot de late jaren 1970  actief was geweest in deze politieke partij. Na iets meer dan een jaar onderhandelen en overleggen met diverse personen en instanties was het ADVN een realiteit.

Maurits Coppieters Coppieters, Maurits De progressieve Vlaams-nationalist en christelijke humanist Maurits Coppieters (1920-2005) was vanaf het midden van de jaren 1960 een van de boegbeelden van de Volksunie (VU). Lees meer was van 1984 tot 1986 de eerste voorzitter van het ADVN. Na hem bekleedden eerst Hector de Bruyne De Bruyne, Hector Hector de Bruyne (1917-1995) was actief als journalist bij verschillende kranten en periodieken, vooral voor economische en financiële zaken. Hij werd voor de Volksunie gemeenteraadslid, ... Lees meer en daarna Jef Maton Maton, Jef Jef Maton (1933-2023) was professor economie aan de Universiteit Gent, oud-ondervoorzitter van de Volksunie (VU) en voorzitter van het Archief en Documentatiecentrum voor het Vlaams-natio... Lees meer het voorzitterschap. Verdoodt was directeur van bij de oprichting tot 2004 en nadien tot 2014 voorzitter: hij was tijdens deze decennia de spilfiguur bij de op- en uitbouw van het ADVN. Na hem was Koen de Scheemaeker gedurende meer dan een decennium directeur en van half 2016 tot eind 2018 vervulde Luc Boeva die functie waarnemend. Met ingang van 1 januari 2019 nam Ann Mares het directeurschap op zich. Sinds begin 2015 is Dirk Rochtus voorzitter van het ADVN.

Doelstellingen en werking

Het ADVN verzamelt, bewaart, beheert, inventariseert en valoriseert papieren en digitale archieven en documentatiebestanden, artistieke en andere objecten, boeken, brochures, kranten, tijdschriften,  pamfletten, affiches en flyers die op de een of andere manier verband houden met de Vlaamse beweging en haar geschiedenis. Tegelijk wordt wetenschappelijk onderzoek over dat en aanverwante thema’s door derden gefaciliteerd en zet men ook zelf onderzoeksprojecten op, al dan niet in samenwerking met universitaire en andere wetenschappelijke instellingen. Sinds 1988 reikt het ADVN de Driejaarlijkse Pil-van Gastel-prijs uit, die een publicatie over de geschiedenis van de Vlaamse beweging in de breedste zin van het woord bekroont.

Daarnaast wordt ruime aandacht besteed aan publiekswerking, met onder andere tentoonstellingen, lezingen, educatieve projecten, rondleidingen, studie- en vormingsdagen, debatten, lessen in en voor middelbare en hogescholen, stages voor scholieren en studenten, colloquia en aanwezigheid op diverse sociale media. Landelijke initiatieven zoals de jaarlijkse Erfgoed- en Open Monumentendagen vormen telkens de aanleiding om, met een laagdrempelig dagprogramma, de deuren open te stellen voor het brede publiek.

Het ADVN was een belangrijke partner bij de totstandkoming van de Nieuwe Encyclopedie van de Vlaamse Beweging Nieuwe Encyclopedie van de Vlaamse beweging (NEVB) De opvolger van de Encyclopedie van de Vlaamse Beweging zocht bij het verschijnen in 1998 expliciet afstand tot zijn voorganger door de verwetenschappelijking van het historisch onderzoek... Lees meer (1998). Twee decennia later nam de instelling het initiatief tot de digitale Encyclopedie van de Vlaamse beweging (2024) en stond het ADVN in voor de redactionele en praktische coördinatie ervan. In 1994 nam het ADVN de uitgave en het redactiesecretariaat over van het driemaandelijkse periodiek WT. Tijdschrift over de geschiedenis van de Vlaamse beweging Wetenschappelijke Tijdingen Wetenschappelijke Tijdingen is een tijdschrift, in 1935 opgericht door Jozef Goossenaerts als Wetenschap in Vlaanderen. Het blad moest de Nederlandstalige wetenschap bevorderen en verschi... Lees meer , de voorzetting van achtereenvolgens Wetenschap in Vlaanderen, Wetenschappelijke Tijdingen en Wetenschappelijke tijdingen op het gebied van de geschiedenis van de Vlaamse beweging. Eveneens driemaandelijks verschijnt het huisblad ADVN-Mededelingen.

Een aantal verenigingen of organisaties maken op regelmatige basis of incidenteel gebruik van de accommodatie in de Lange Leemstraat, inclusief de binnentuin. Dat geldt in het bijzonder voor de wijkwerking van het stadsdeel Klein Antwerpen, waar het ADVN is gevestigd.

Verruiming en verbreding van het perspectief

In 2008 lag het ADVN aan de basis van NISE (Nationale bewegingen en Intermediaire Structuren in Europa), ‘een internationaal platform van erfgoed- en onderzoeksinstellingen en academici voor de transnationale, vergelijkende geschiedschrijving van de nationale en regionale bewegingen in Europa’, dat gehuisvest is in de Lange Leemstraat en waarvan de werking is geïncorporeerd in die van het ADVN. Deze internationalisering leidde in 2019 tot de naamswijziging ADVN | archief voor nationale bewegingen. Intussen was het werkveld van het ADVN al van kort na de oprichting stapsgewijs verbreed tot de geschiedenis van heel de Vlaamse beweging, en niet alleen van het Vlaams-nationalisme, en tot op zekere hoogte ook van de algemene politiekmaatschappelijke en socioculturele geschiedenis van Vlaanderen.

Samenwerkingsverbanden

Het ADVN richtte in 2002 mee Archiefbank Vlaanderen op en participeert sindsdien actief aan dit initiatief, dat inmiddels een naamswijziging onderging tot Archiefpunt. Deze netwerk- en dienstverlenende organisatie groepeert en overkoepelt de private en publieke archief- en documentatie-instellingen die op structurele basis worden gesubsidieerd door de Vlaamse overheid. Als kenniscentrum adviseert Archiefpunt private instanties en particuliere personen inzake archiefbeheer, sensibiliseert het de publieke opinie over archieven en archiefwerking en worden thematische projecten ontwikkeld in verband met het verzamelen en bestuderen van archivalische en documentaire collecties. 

Het ADVN lag in 2006 ook mee aan de basis van de digitale databank ODIS, die informatie aanbiedt over de archiefcollecties van particuliere maatschappelijke organisaties van uiteenlopende aard en van personen die erin actief waren. Het AIDA-netwerk, een platform voor kennisdeling, afspraken en coördinatie wat betreft digitalisering van archieven en digitale archieven, kwam in 2017 eveneens tot stand met de medewerking van het ADVN.

Eerder maakte het ADVN - samen met KADOC, AMSAB en Liberaal Archief - deel uit van het project Museum van de Vlaamse Sociale Strijd Museum van de Vlaamse Sociale Strijd (MVSS) Op initiatief van de Provincie Oost-Vlaanderen werd in 1980 - in het kader van de viering van 150 jaar België – een project opgezet om in Gent een museum tot stand te brengen over de soci... Lees meer . Dat ging van start in 1980 en organiseerde tot 2018 tentoonstellingen betreffende de politieke en sociale geschiedenis van Vlaanderen sinds 1830, waarbij telkens ook een begeleidende publicatie werd uitgebracht. Dit samenwerkingsverband droeg in belangrijke mate bij tot de zichtbaarheid en de kredietwaardigheid van de erfgoedinstellingen die erbij betrokken waren en die zich bij de aanvang ervan in een startfase bevonden. Ook met de publicatiereeks Accenten uit de geschiedenis van Vlaams-Brabant (2006-2015) stonden deze vier landelijk erkende archiefcentra, samen met een aantal partnerinstellingen en op initiatief van een provinciale overheid, in voor een publieksgericht erfgoedproject.