Dewette, Elza (pseudoniem Elza Darciel)

Elza Dewette, kleindochter van de componist Eduard Blaes, stamde uit een muzikale en artistieke familie uit Sint-Amandsberg. Tijdens de Eerste Wereldoorlog week Dewette met haar gezin uit naar Londen, waar ze piano leerde spelen en als leerlinge aan de Kensington High School toneelvoorstellingen bezocht.

Na haar studies in Engeland keerde ze in 1919 terug naar Brussel, waar ze lessen volgde aan de Academie voor Schone Kunsten en prijzen behaalde in schilderen en kostuumtekenen. Vóór het einde van haar studie werd Dewette echter door directeur Victor Horta aan de deur gezet. Ze had weet gekregen van een complot tegen academiedocent August Vermeylen Vermeylen, August August Vermeylen (1872-1945) was een schrijver, literatuur- en kunsthistoricus, en socialistisch senator. In het tijdschrift Van Nu en Straks, waarvan hij de leiding had, publiceerde hij ... Lees meer , die voor de vernederlandsing van de Gentse universiteit Hoger onderwijs in Gent Met de vernederlandsing in 1930 als hoogtepunt is de Gentse universiteit een belangrijk strijdpunt geweest in de Vlaamse beweging. Van het Latijn uit 1817 tot het Engels van vandaag: het ... Lees meer ageerde, en dat aan de bijeengetrommelde pers meegedeeld. Dankzij haar rol in de hele affaire verwierf Dewette bekendheid en aanzien in de Vlaamsgezinde studentenkringen in de hoofdstad. Rond die tijd werd ze tevens penningmeester van de Brusselse afdeling van het Dietsch Studentenverbond Dietsch Studentenverbond (DSV) Het Dietsch Studenten Verbond was een van oorsprong Nederlandse nationalistische studentenvereniging, die in de periode 1922-1941 actief was in Nederland en Vlaanderen. Op haar hoogtepunt... Lees meer .

Darciels moderne Vlaamse dansproject

Van 1924 tot 1931 ging Dewette als tekenares aan de slag bij Het Rijk der Vrouw. Sinds haar ontmoeting met de Iers-Amerikaanse danslegende Isadora Duncan in 1922 koesterde ze echter ambitieuzere plannen: de oprichting van een eigen dansschool. In 1930 was het zover en opende ze in Elsene haar Vlaamse school voor Euritmie. Deze moderne dansvorm, die zich afzette tegen het traditionele of academische ballet, was niet langer bedoeld als publieksvermaak, maar streefde naar harmonie tussen geest en lichaam. De klassieke dansvoorschriften moesten daarbij plaats ruimen voor een individualistisch georiënteerd expressionisme. Omdat haar familie niet wilde dat ze haar vernieuwende dansproject onder de naam Dewette startte, mat de aanstormende choreografe zich de artiestennaam Darciel aan (een verwijzing naar een oudtante uit de tijd van de Franse Revolutie, die d’Arcielle heette).

Vanaf 1932 trad Darciel naar buiten met haar dansgroep Elsa Darciel’s Eurhythmische Spelen, later Balletgroep Elza Darciel, en creëerde meer dan vijfendertig grote balletten of euritmische spelen. In de loop van de jaren 1930 trok ze met haar voorstellingen door Vlaanderen, waarbij theatercoryfee Herman Teirlinck Teirlinck, Herman Herman Teirlinck (1879-1967) was een Vlaamse prozaschrijver en toneelvernieuwer, die onder andere als raadsheer van de koning en directeur van de Nationale Hogere School voor Bouw- en Sie... Lees meer de opvoeringen geregeld van een inleiding voorzag. Darciel vond met haar producties niet in de laatste plaats aansluiting bij de (brede) Vlaamse beweging. Zo werd ze gesteund door het Davidsfonds Davidsfonds (DF) Het Davidsfonds is een katholieke Vlaamse cultuurvereniging, die werd opgericht in januari 1875. Lees meer en werkte ze mee aan de Guldensporenvieringen in Oudenaarde. Op 23 april 1938 trad Darciel bovendien op in de Leuvense Stadsschouwburg ter gelegenheid van de Vlaamsche Wetenschappelijke Congressen Vlaamsche Wetenschappelijke Congressen De Vlaamsche Wetenschappelijke Congressen (1887-1942) ijverden in uiteenlopende vakgebieden voor een Nederlandstalige wetenschapsbeoefening in Vlaanderen. Lees meer . In 1935 werd ze overigens lid van het in 1935 opgerichte Vlaamsch Instituut voor Volkskunst Vlaamsch Instituut voor Volksdans en Volksmuziek (VIVO) Het Vlaamsch Instituut voor Volkskunst werd opgericht in 1935 en ijverde voor een grotere waardering van Vlaamse kleinkunst en dans. Tijdens de Tweede Wereldoorlog raakte het VIVO betrokk... Lees meer (VIVO).

Darciels Vlaamsgezinde overtuiging reflecteerde zich in haar artistieke keuzes als choreografe. Niet zelden grepen haar producties terug naar traditionele Vlaamse thema’s en topoi, zoals blijkt uit voorstellingen als Legende van Heer Halewyn (met 15de- en 16de-eeuwse muziek en kostuums naar Hans Memling en Dirk Bouts) en De Verloren Zoon (gedanst op muziek van Peter Benoit Benoit, Peter Peter Benoit (1834-1901) was een Vlaamsgezinde componist en muziekpedagoog. Lees meer , Paul Gilson Gilson, Paul Componist en dirigent Paul Gilson (1856-1942) was leraar aan het Conservatorium in Antwerpen. Hij bestudeerde en voerde Nederlandstalige muziekstukken uit. Na de Eerste Wereldoorlog werd ... Lees meer en Edgar Tinel Tinel, Edgar Edgar Tinel (1854-1912) was een componist die zich met zijn liederen aanvankelijk binnen de Vlaamse beweging situeerde, maar later uitsluitend nog religieuze muziek componeerde. Hij verdi... Lees meer met kostuums naar Pieter Bruegel). Deze fascinatie voor ‘volkseigen’ erfgoed verhinderde Darciel ondertussen niet om onbeschroomd het moderne experiment op te zoeken. Toen ze bijvoorbeeld in 1935 met haar dansgroep optrad tijdens de Wereldtentoonstelling in Brussel, baseerde Darciel zich voor de choreografie op het beeldverhaal Idée (1920) van Frans Masereel; haar danseressen droegen expressionistische maskers en dansten op de modernistische muziek van Erik Satie en Arthur Honegger. Darciel beschouwde haar voorstellingen dan ook als een synthese van modernistische en traditioneel-Vlaamse invloeden, die een emancipatorisch effect moest sorteren: ‘het Vlaamsche volk bekend maken met een moderne, zelfstandige danskunst, die haar inspiratie en haar uitdrukkingsmiddelen zoekt in de ziel en in de kunsttradities van het Vlaamsche volk zelf’, zo omschreef ze haar artistieke missie.

Door de Vlaamsgezinde inslag van haar werk oogstte Darciel ook waardering in uitgesproken Vlaams-nationalistische kringen. Ze onderhield onder meer goede contacten met Jetje Claessens Claessens, Jetje Jetje Claessens (1912-1995) was tijdens de Tweede Wereldoorlog leidster van de Nationaal-Socialistische Jeugd Vlaanderen (NSJV) en werd daarvoor ter dood veroordeeld. Ze ontving gratie en... Lees meer , de Brusselse leidster van de Zennekerlinnen. Claessens vertolkte zelfs een rol in De Verliefde Leeuw in 1939 en in mei 1940 verzorgde Darciel het feest van de Zennekerlinnen in Brussel. Overigens reisde de choreografe en dansleidster vanaf 1937 met haar voorstellingen ook geregeld door Nederland Nederland Nederland is met Vlaanderen verbonden door de economische infrastructuur, de taal en de geschiedenis. Vanaf eind 18de eeuw kreeg die verbondenheid in taal en cultuur op uiteenlopende mani... Lees meer en Frans-Vlaanderen Frans-Vlaanderen Dit artikel belicht de belangstelling vanuit de Vlaamse beweging voor de Vlaamse cultuur in Noord-Frankrijk. Lees meer .

Een van haar laatste vooroorlogse triomfen beleefde Darciel met het Vredesspel, dat in 1939 te Kortrijk (waar ze lesgaf aan het Onze-Lieve-Vrouw-Vlaanderen-lyceum) met 1500 uitvoerders tien dagen werd uitgevoerd. Datzelfde jaar, op 30 april 1939, hield ze in Gent voor de Katholieke Universitaire Vrouwenvereeniging en op 28 november te Antwerpen voor de Katholieke Vlaamse Hogeschool voor Vrouwen Katholieke Vlaamse Hogeschool voor Vrouwen De Katholieke Vlaamse Hogeschool (voor Vrouwen) is een instituut dat in 1919 werd opgericht dankzij Marie-Elisabeth Belpaire, die het gebouwencomplex aan de De Bomstraat in Antwerpen ter ... Lees meer , een lezing over ‘een Vlaamsche Danskunst’, die in 1941 nagenoeg ongewijzigd werd uitgegeven in haar boek Naar een Vlaemsche Danskunst, bij de collaborerende uitgeverij De Phalanx De Phalanx De Phalanx was een Brusselse uitgeverij en boekhandel die aan het einde van de jaren 1930 werd opgericht door Julien Bernaerts en Hildegard Guembel. Tijdens de bezetting bekende De Phalan... Lees meer . Met dit soort lezingen en publicaties profileerde Darciel zich tevens als intellectueel, wat typerend was voor de generatie moderne choreografen die aantrad in de jaren 1930.

De Tweede Wereldoorlog en daarna

Tussen 1942 en 1944 was Darciel lerares aan het Muziekconservatorium in Mechelen. Hoewel ze het in de oorlogsjaren moeilijk had om financiële middelen voor haar kunstprojecten te vergaren, bleef ze dansopvoeringen organiseren, voornamelijk in de hoofdstad. Haar voornaamste creatie uit die tijd was Tijl Uilenspiegel, op muziek van Richard Strauss; dit werk werd in 1944 talloze malen uitgevoerd.

Hoewel Darciel zich tijdens de oorlog niet politiek engageerde, onderhield ze contacten met collaborerende groeperingen. Over haar optredens werd vol lof geschreven in Volk en Staat Volk en Staat Volk en staat (15 november 1936 - 3 september 1944) was een Vlaams-nationalistisch dagblad en orgaan van het Vlaamsch Nationaal Verbond. Het blad verscheen als opvolger van De Schelde (1... Lees meer en sommige van haar leerlingen behoorden tot de Nationaalsocialistische Jeugd Vlaanderen Nationaal-Socialistische Jeugd Vlaanderen (NSJV) Lees meer (NSJV). In 1941 en 1942 schreef Darciel bovendien stukken over dans voor Vrouw en Volk Vrouw en Volk Vrouw en Volk (juli 1941-juli 1944) was een geïllustreerd maandblad van het Vlaamsch Nationaal Vrouwenverbond (VNVV) en de Dietsche Meisjesscharen-DMS. Lees meer . In datzelfde tijdschrift verschenen tevens lovende artikels over haar werk van de hand van hoofdredactrice Jeanne de Bruyn De Bruyn, Jeanne Jeanne de Bruyn (1902-1975) was een Vlaams-nationalistische journaliste en filmrecensent, die bijdragen schreef voor en vanaf februari 1944 hoofdredactrice was van het VNV-blad Volk en St... Lees meer . In 1943 en 1944 zocht Darciel bovendien aansluiting bij De Meivisch De Meivisch De kunstenaarsgroep De Meivisch (1943-1944) ontstond op initiatief van de collaborerende dichter Bert Peleman en verenigde verschillende prominente figuren uit de 'culturele’ collaboratie... Lees meer , een collectief van ‘volksverbonden’ kunstenaars die betrokken waren (geweest) bij de collaboratie Collaboratie Collaboratie verwijst naar de samenwerking met de bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog, in casu van het Vlaams-nationalisme en een deel van de Vlaamse beweging. Lees meer .

In tegenstelling tot heel wat van haar contacten ondervond Darciel na de oorlog geen directe gevolgen van de repressie Repressie Lees meer . Van december 1946 tot juni 1947 verbleef ze bij familieleden in de Verenigde Staten, waar ze lezingen gaf over modern ballet en schilderkunst. Bij terugkomst in België hervatte ze haar de lessen aan haar dansschool, die bleef bestaan tot 1965. Ook werd ze vanaf 1951 de eerste Vlaamse choreografe van de Vlaamse televisie Televisie Als geen ander massamedium heeft de televisie bijgedragen aan de vorming van de Vlaamse ‘verbeelde gemeenschap’. Terwijl de staatshervormingen zich voltrokken, werd de Vlaamse natie dagel... Lees meer ; ze bleef als dusdanig tot 1965 verbonden aan de omroep. In 1961 kreeg ze als eerste vrouw een televisie-oscar, waarmee haar hele oeuvre en in het bijzonder Het Hemelhuis, een choreografische evocatie van liederen van Emiel Hullebroeck Hullebroeck, Emiel Emiel Hullebroeck (1878-1965) was een Vlaamsgezinde componist en dirigent. Hij is van grote betekenis geweest voor de Vlaamse liedbeweging in de 20ste eeuw en voor het sociale statuut van... Lees meer , werd onderscheiden. Ook werd ze gekroond tot ridder in de Orde van Leopold II. Van 1958 tot 1969 doceerde Dewette bewegingsleer aan het Koninklijk Muziekconservatorium in Brussel. Na haar pensioen haalde ze nog een diploma Engels en onderwees deze taal aan Europese ambtenaren. Ze overleed kort voor haar vijfennegentigste verjaardag.