Teirlinck, Herman

Studies, loopbaan, benoemingen en functies

Herman Teirlinck werd op 24 februari 1879 geboren in Sint-Jans-Molenbeek en overleed op 4 februari 1967 in Beersel. Teirlinck studeerde na onderwijs aan de lagere school Karel Buls en het Koninklijk Atheneum te Brussel natuurwetenschappen aan de Université libre de Bruxelles en Germaanse filologie aan de Rijksuniversiteit Gent, studies die hij telkens na een jaar opgaf. Teirlinck oefende daarna verscheidene ambten uit: beambte voor Schone Kunsten bij het stadsbestuur te Brussel (1902-1906), Brussels correspondent van het Amsterdamse Algemeen Handelsblad (1906-1911), directeur van een meubelzaak (1912-1926), leraar in de Nederlandse letterkunde aan verschillende instellingen (Stedelijke Openbare Leergangen en Jongens- en Meisjesnormaalschool te Brussel en Koninklijke Academie voor Schone Kunsten te Antwerpen), leraar in de Nederlandse toneelspeelkunst aan het Koninklijk Conservatorium te Brussel en leraar in de techniek van het toneel aan de Nationale Hogere School voor Bouw- en Sierkunsten te Brussel, waar hij later Henry van de Velde als directeur opvolgde (1938-1951); stichter en leider van de Studio van het Nationaal Toneel van België (1946) en kunstadviseur bij de directie van Schone Kunsten van het ministerie van Openbaar Onderwijs (1951).

Om zijn beheersing van het Nederlands en zijn gezag in Vlaamse culturele aangelegenheden werd hij tevens aan het hof benoemd: Vlaams leraar van de hertog van Brabant (1920), privaatraad bij koning Albert I van Saksen-Coburg, Albert I Koning Albert I (1875-1934) werd aan de vooravond van en tijdens de Eerste Wereldoorlog geconfronteerd met een radicaliserende Vlaamse beweging. De communautaire kwestie groeide daardoor ... Lees meer (1933), raadsheer voor kunst en wetenschap bij koning Leopold III (1934) en ereraad voor kunst en wetenschap bij koning Boudewijn (1951).

In 1919 werd Teirlinck benoemd tot briefwisselend en in 1922 tot werkend lid van de Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal- en Letterkunde Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde (KANTL) De Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal- en Letterkunde (KANTL, 1886) is een instelling die zich in de loop van haar geschiedenis heeft ingezet zowel voor taalculturele, -wetenschappeli... Lees meer , waarvan hij in 1932 onderbestuurder en in 1933 bestuurder was.

Culturele initiatieven

Gedurende zijn loopbaan was Teirlinck actief als prozaschrijver en bedrijvig in het Vlaamse cultuurleven. Herhaaldelijk werd deze ‘Proteus der Vlaamse letteren’ bekroond: driemaal ontving hij de Staatsprijs voor Letterkunde (in 1925 en 1928 voor het toneel en in 1950 voor zijn gezamenlijk werk). Hij was de eerste auteur die de Prijs der Nederlandse letteren Prijs der Nederlandse Letteren Lees meer ontving. Het doctoraat honoris causa werd hem aangeboden door de universiteiten te Brussel (1938), Amsterdam (1947), Luik (1954) en Gent (1959).

Teirlinck was van jongs af vertrouwd met het wel en wee van het Vlaamse cultuurleven in Brussel. Zijn vader Isidoor Teirlinck Teirlinck, Isidoor Isidoor Teirlinck (1851-1934) was een Vlaamse onderwijzer en leraar, die literair actief was en zich bekwaamde in de volkskunde en de dialectologie. Samen met zijn zwager Reimond Stijns s... Lees meer was schrijver, zijn oom Reimond Stijns Stijns, Reimond Onderwijzer en schrijver Reimond Stijns (1850-1905) was zeer actief in het Vlaamse cultuurleven in Brussel. Hij is vooral bekend om zijn sociaal betrokken romans Arm Vlaanderen en Hard La... Lees meer eveneens. In het letterkundig genootschap De Distel De Distel De Distel was een in 1881 door Jan-Matthijs Brans en Jan Baptist Janmoulle te Brussel opgericht Nederlandstalig letterkundig genootschap, met als kenspreuk ‘Stekelig, niet hekelig’. ... Lees meer leerde hij de vooraanstaande Vlaamsgezinden in de hoofdstad kennen. In zijn kortstondige studententijd was hij actief in de Vlaamse studentenkringen Geen Taal Geen Vrijheid Geen Taal Geen Vrijheid Geen Taal Geen Vrijheid is de kenspreuk en tot einde van de jaren 1940 de roepnaam van de Vlaamse studentenkring van de Brusselse universiteit. Lees meer te Brussel en 't Zal wel gaan 't Zal Wel Gaan Taalminnend Studentengenootschap't Zal Wel Gaan is een Gentse Vlaamsgezinde en vrijzinnige studentenvereniging en de oudste nog bestaande studentenvereniging van Vlaanderen. Lees meer te Gent.

Na publicatie van verzen in Land en Volk werd hij in de jaren 1890 als medewerker opgenomen in de tweede reeks van Van Nu en Straks Van Nu en Straks Van Nu en Straks (1893-1901) was een literair en cultureel tijdschrift, dat voor Vlaanderen vernieuwend was doordat het aansloot bij internationale eigentijdse denkrichtingen zoals het an... Lees meer en daardoor ingelijfd in de vernieuwingsbeweging van de Nederlandse literatuur Literatuur De literatuur heeft een cruciale rol gespeeld in het ontstaan van de Vlaamse ontvoogdingsstrijd en ook in de daaropvolgende fasen van de Vlaamse natiewording zijn schrijvers vaak richting... Lees meer in Vlaanderen. Vriendschappen met August Vermeylen Vermeylen, August August Vermeylen (1872-1945) was een schrijver, literatuur- en kunsthistoricus, en socialistisch senator. In het tijdschrift Van Nu en Straks, waarvan hij de leiding had, publiceerde hij ... Lees meer , Jef Mennekens Mennekens, Jef Jef Mennekens (1877-1943) was auteur van (jeugd)literatuur en gemeentesecretaris van Sint-Jans-Molenbeek. Hij zette zich in voor de vernederlandsing van het bestuur en het onderwijs. ... Lees meer en Fernand Toussaint van Boelaere Toussaint, Fernand Victor Lees meer dateren uit deze periode.

Na het staken van Van Nu en Straks stichtte Teirlinck een nieuw literair tijdschrift: Vlaanderen Vlaanderen (1903-1907) Lees meer (1903-1907). Later volgden er nog andere initiatieven. Sedert 1923 was Teirlinck redacteur van De Vlaamse Gids De Vlaamse Gids (met) Boek & Biliotheek De Vlaamse Gids (1905-2000) was een flamingantisch en liberaal tijdschrift. Het werd gesticht door Max Rooses, met medewerking van Paul Fredericq en Jozef Vercoullie. Het blad was feiteli... Lees meer en in 1929 poogde hij met het cultureel weekblad Vandaag opnieuw een verzamelpunt van alle Vlaamse krachten te vormen, met een redactie die naast de Van Nu en Straks-generatie ook de jongeren opnam. Na de dood van August Vermeylen in januari 1945 nam Teirlinck als directeur de fakkel over van het Nieuw Vlaamsch Tijdschrift Nieuw Vlaams Tijdschrift (NVT) Het Nieuw Vlaams Tijdschrift (NVT) (1946-1983) was een vrijzinnig georiënteerd literair tijdschrift. Het werd op initiatief van August Vermeylen opgericht door Herman Teirlinck. Het blad... Lees meer , een naoorlogs literair-maatschappelijk blad, dat tot 1983 zou verschijnen en dat schrijvers als Johan Daisne, Gerard Walschap Walschap, Gerard Gerard Walschap (1898-1989) was een Vlaamse auteur. Lees meer , Maurice Gilliams, Willem Elsschot De Ridder, Alfons (pseudoniem Willem Elsschot) Alfons de Ridder (1882-1960) verwierf als schrijver grote bekendheid onder het pseudoniem Willem Elsschot. Tijdens zijn school- en studiejaren was hij lid van diverse Vlaamse culturele ve... Lees meer , Hubert Lampo, Hugo Claus Claus, Hugo Lees meer en Paul de Wispelaere aan zich zou binden.

Toneel en proza

Niet alleen als organisator maar ook als scheppend auteur heeft Teirlinck een vernieuwende rol gespeeld in de Nederlandse literatuur. Na een bundel Verzen (1900) publiceerde hij verfijnde dorpsverhalen en impressionistische schetsen (Zon, 1906). Met zijn groter opgezette prozawerken (Mijnheer Serjanszoon, 1908; Het ivoren aapje, 1909; Johan Doxa, 1917) introduceerde hij de geest van het dilettantisme in de Vlaamse letteren.

Na de in samenwerking met Karel van de Woestijne Van de Woestijne, Karel Karel van de Woestijne (1878-1929) was een Gentse dichter, prozaïst, criticus en journalist. Hij engageerde zich als gematigd flamingant binnen de Vlaamse beweging en was tijdens de Eerst... Lees meer geschreven roman De leemen torens (1928) en het fantasieverhaal De nieuwe Uilenspiegel (1920), over de reïncarnatie van Tijl Uilenspiegel Tijl Uilenspiegel Tijl Uilenspiegel is een personage uit een laatmiddeleeuws Duits volksboek, dat van de 19de eeuw tot diep in de 20ste eeuw door uiteenlopende politieke bewegingen in België en Vlaanderen ... Lees meer in een Vlaming van de 20ste eeuw, wendde Teirlinck zich een hele tijd van het proza af. Hij wijdde zich voortaan aan de toneel Toneel Het Vlaamse toneel onderhield vanaf zijn ontstaan in de 19de eeuw een complexe en gelaagde verhouding met de Vlaamse beweging. Van een belangrijk emancipatorisch instrument en voorwerp va... Lees meer vernieuwing in Vlaanderen, zowel met voordrachten en essays als door de vernieuwing van het toneelrepertoire en met de reorganisatie van het theaterbestel. Zo was Teirlinck betrokken bij de oprichting van het Koninklijk Landjuweel voor liefhebbersgezelschappen in 1923, bij de heropleving van Het Vlaamsche Volkstooneel Het Vlaamsche Volkstooneel (VVT) (1920-1932) Lees meer met Johan de Meester De Meester, Johan Lees meer tussen 1924 en 1929 en bij de oprichting op 1 juli 1946 van de Studio van het Nationaal Toneel van België. Hiervoor stelde hij zelf het opleidingsprogramma samen en hem werd het directeurschap toevertrouwd, van wat later ‘Studio Herman Teirlinck' geworden is. Zelf schreef Teirlinck ook een aantal expressionistische toneelstukken, openluchtspelen en avant-gardeteksten.

Als vernieuwende romanschrijver trad Teirlinck tijdens en na de Tweede Wereldoorlog opnieuw op de voorgrond met monumentaal-epische werken die hoogtepunten vormen in de vitalistische romanliteratuur in Vlaanderen (Maria Speermalie, 1940; Rolande met de bles, 1944; Het gevecht met de engel, 1952; Zelfportret of Het Galgenmaal, 1956).

Clubs en verenigingen (en zelfs de politiek)

Teirlinck was ook invloedrijk achter de schermen. Hij stond dicht bij het hof en was door zijn vele functies een spilfiguur in het Vlaamse culturele leven. Hij streefde zelfs kortstondig een politieke carrière na. In 1925 stelde Teirlinck zich kandidaat voor de Kamer. Hij prijkte toen als achtste op de liberale lijst, als kandidaat van de Vlaamsgezinde Liberale Volksbond Liberale (Vooruitstrevende) Volksbond De Liberale (Vooruitstrevende) Volksbond werd in 1909 opgericht door Brusselse liberale flaminganten. Ze had tot doel om de Vlaamse liberalen in Brussel te verenigen en hun belangen te be... Lees meer , arrondissement Brussel. Ondanks de steun van Julius Hoste (jr.) Hoste, Julius (jr.) Julius Hoste jr. (1884-1954) was een Vlaamsgezinde liberaal die actief was in de pers en de politiek. Hij behoort tot de kopstukken van de Vlaamse beweging. Lees meer , die een brief zond naar alle Vlaamse verenigingen om te pleiten voor de kandidatuur van Teirlinck, werd hij niet gekozen; hij behaalde wel 3.325 voorkeursstemmen.

In de Vlaamse cultuurpolitiek was Teirlinck aanwezig als lid van de Vereniging van Vlaamse Letterkundigen Vereniging van Vlaamse Letterkundigen (VVL) De Vereniging van Vlaamse Letterkundigen, opgericht in 1907, stelt zich tot doel de Vlaamse schrijvers te verenigen in één auteursorganisatie en hun belangen te behartigen. Lees meer en van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde, waar hij voorzitter was van de Vlaamse afdeling; van het Vlaamse PEN-centrum, waarvan hij erevoorzitter was en van de Vlaamse Club voor Kunsten, Wetenschappen en Letteren Vlaamse Club voor Kunst, Wetenschap en Letteren De Vlaamse Club voor Kunst, Wetenschap en Letteren werd op 5 juli 1923 als pluralistische vereniging opgericht. Het wilde de verzuiling in het Vlaamse gemeenschapsleven doorbreken en zo e... Lees meer te Brussel, waarvan hij ook even voorzitter was; en tot slot als de eerste voorzitter van de Algemene Conferentie der Nederlandse Letteren en als stichter van de M(agna) C(harta) – of Mijolclub Mijolclub De Mijolclub was een informeel Brussels genootschap van Vlaamse schrijvers en kunstenaars dat omstreeks 1912 ontstond rond de figuur van auteur Herman Teirlinck. Lees meer , ook kortweg M.C. (‘em cie’) genoemd, een besloten gezelligheidsclub van Vlaamse vrienden die allen een belangrijke rol spelen in het Vlaamse cultuurleven te Brussel.

Pleidooien voor Vlaamse cultuur

Bij meer dan één gelegenheid heeft Teirlinck een lans gebroken voor de rechten van de Nederlandse taal en de 'echte' waarden van de Vlaamse cultuur. Zo verdedigde hij in een ophefmakende radiotoespraak ter gelegenheid van de nationale feestdag op 21 juli 1954 met klem de stelling dat de historische vergroeiing van twee cultuurgemeenschappen ‘alleen haar nationale gebondenheid kan handhaven wanneer geen van beide leden in zijn eigen wezen wordt aangetast en met ontaarding wordt bedreigd. Hoe krachtiger en zuiverder zich aan beide kanten de authentieke volksaard laat gelden, hoe heilzamer voor beide het Belgisch staatsverband blijken zal’, sprak hij toen. Samen met zijn vriend Stijn Streuvels Lateur, Frank (pseudoniem Stijn Streuvels) Frank Lateur (1871-1969), beter bekend onder zijn pseudoniem Stijn Streuvels, was een toonaangevende Vlaamse schrijver, die ondanks zijn individualistische ingesteldheid geregeld Vlaamsge... Lees meer riep Teirlinck op tot een ‘kruistocht van 10.000 Vlamingen voor (het behoud van) vijfentwintig windmolens, een typisch teken van het Vlaamse landschap en tevens een ontroerende herinnering aan het landelijk leven van vroeger tijden’. Nog in 1959 lieten ze samen een alarmkreet horen: het taalgebied mocht niet geschonden worden.

In 1961 wijdde Teirlinck een speciaal nummer van het Nieuw Vlaams Tijdschrift aan de culturele autonomie, waarvoor hij met Julien Kuypers Kuypers, Julien Julien Kuypers (1892-1967) was een Vlaamse, socialistische schrijver en ambtenaar. Hij was meerdere malen kabinetschef op socialistische ministeries en bekleedde hoge functies op het depa... Lees meer en Leo Picard Picard, Leo De vrijzinnige flamingant en journalist-publicist Leo Picard (1888-1981) engageerde zich in het activisme, maar sloeg al in de nazomer van 1915 een andere weg in en verhuisde naar Nederl... Lees meer een pleidooi hield. Als woordkunstenaar, die een eigen literaire taal smeedde, getuigde hij van zijn liefde voor de eigen taal. Daarom werd hij lid van de gemengde Nederlandse taalcommissie en lid van de Nederlands-Belgische spellingcommissie. Hij pleitte zijn leven lang voor de noodzaak en voor de verbreiding van het Algemeen Nederlands, wat leidde tot een innige vriendschap met Willem Pée Pée, Willem De Vlaamsgezinde socialist Willem Pée (1903-1986) was hoogleraar Nederlandse taalkunde en dialectologie, achtereenvolgens aan de universiteiten van Luik en Gent. Lees meer , voorzitter van de Vereniging voor Beschaafde Omgangstaal.