Mortelmans, Anna

Anna Mortelmans toonde zich reeds tijdens haar studiejaren aan de Rijksnormaalschool in Brugge vrijzinnig en Vlaamsgezind. In augustus 1912 behaalde ze het diploma van onderwijzeres en twee jaar later, in maart 1914, begon ze les te geven in het gemeentelijk onderwijs in Antwerpen, waar haar vader adjunct-politiecommissaris was.

Activisme

Als lid van de Vlaamse meisjesstudiekring Meisjesstudiekringen De Meisjesstudiekringen waren de Vlaamsgezinde verenigingen van vrouwelijke scholieren in het officieel middelbaar onderwijs. Lees meer zou ze pas na rijp beraad kiezen voor het activisme Activisme Het begrip activisme verwijst naar de fractie van flaminganten die tijdens de Eerste Wereldoorlog bereid was om politiek of anderszins samen te werken met de Duitse bezetter en financiële... Lees meer . Mortelmans werd voor Antwerpen wat Rosa de Guchtenaere De Guchtenaere, Rosa Rosa de Guchtenaere (1875-1942) was een Vlaams-nationalistisch activiste, onderwijzeres en feministe. Ze engageerde zich voor talrijke anti-Belgische comités en verwierf bekendheid als pr... Lees meer was voor Gent: een vrijzinnig, feministisch boegbeeld voor het activisme. Ze engageerde zich in het activistische Verbond voor Wereldvrede en gaf lezingen over ‘De vrouw voor vrede en vrij Vlaanderen’ (4 november 1917). Daarbij stelde Mortelmans de creatie van een zelfstandig Vlaanderen voor als een voorwaarde tot een duurzame vrede (onder andere tijdens haar voordracht voor Help U Zelve Help U Zelve Help U Zelve (1880-1904) was een liberale vrijzinnige Antwerpse werkliedenvereniging. Ze ging op in de Liberale Volkspartij Help U Zelve. Deze bleef bestaan tot en met de Eerste Wereldoor... Lees meer op 8 februari 1918).

In januari 1917 zorgde ze mee voor de heroprichting van de meisjesstudiekring, die voortaan duidelijk aanleunde bij het activisme. In november 1918, net voor de wapenstilstand, werd de werking opnieuw stilgelegd. Daarnaast was Mortelmans actief als voorzitster van Jeugdgemeente Jeugdgemeente Jeugdgemeente was een overkoepelende activistische jeugdbeweging, opgericht in 1918 op initiatief van Lode Craeybeckx. Ze organiseerde twee succesvolle ‘jeugdvergaderingen’, maar werd na... Lees meer , die met onder anderen Lode Craeybeckx Craeybeckx, Lode Lode Craeybeckx (1898-1976) was een socialistische politicus, die zich in zijn jeugd engageerde in het activisme tijdens de Eerste Wereldoorlog. Hoewel hij later afstand nam van het radic... Lees meer , Firmin Mortier Mortier, Firmin Antwerpenaar Firmin Mortier (1899-1972) was tijdens de Eerste Wereldoorlog betrokken bij het activisme. Daarna militeerde hij in de Frontpartij en de BWP. Na de Tweede Wereldoorlog was h... Lees meer en Paul van Ostaijen Van Ostaijen, Paul Paul van Ostaijen (1896-1928) was een schrijver die met zijn poëzie, proza en kritische werk grote invloed heeft uitgeoefend op de Nederlandstalige literatuur. Zijn zoektocht naar een nie... Lees meer een proeftuin was van de jonge Antwerpse avant-garde. Op het jeugdcongres van 19 oktober 1918 gaf Mortelmans een lezing over de positie van het meisje in de Jeugdgemeente.

Na de Duitse aftocht werd Mortelmans op 25 november 1918 door het gemeentebestuur ontslagen wegens haar activistische houding tijdens de bezetting. Het belette haar niet om reeds in maart 1919 een poging te ondernemen om de Jeugdgemeente nieuw leven in te blazen, waarvoor echter geen draagvlak meer bleek te bestaan.

Op 4 november 1919 verscheen Mortelmans voor de correctionele rechtbank. Ze werd beschuldigd van het houden van een twintigtal Vlaams- en vredesgezinde voordrachten, het publiceren van een artikel in Het Vlaamsche Nieuws Het Vlaamsche Nieuws Het Vlaamsche Nieuws was een Antwerps Duits-activistisch persorgaan, dat eerst onder de naam Vlaamsche Gazet – Het Laatste Nieuws verscheen. Het werd het belangrijkste activistische perso... Lees meer over de onrechtvaardige behandeling van de Vlaamse frontsoldaten, alsook het feit dat ze na de wapenstilstand op een vergadering sprak waarin tegen de herverfransing van de Gentse universiteit werd geprotesteerd. Mortelmans verdedigde zichzelf en eiste de volle verantwoordelijkheid voor haar activiteiten tijdens de bezetting, waarop ze vijf maanden voorwaardelijk kreeg.

Haar memorie van toelichting werd in februari 1920 in brochurevorm uitgegeven met een aanvulling waarin ze pleitte voor amnestie Amnestie Lees meer en de nadruk legde op de volstrekte willekeur in de vonnissen over de activisten (zie Repressie Repressie Lees meer ). Ze steunde met briefwisseling, lectuur, pakjes en bezoeken de opgesloten activisten. Ze ging bijvoorbeeld namens het Martelaarsfonds Martelaarsfonds Het Martelaarsfonds werd vlak na de Eerste Wereldoorlog opgericht ter ondersteuning van de activisten. Het fonds bood materiële hulp en pleitte voor een zachter gevangenisregime. Maria de... Lees meer meermaals op bezoek bij de sinds februari 1919 geïnterneerde August Borms Borms, August August Borms (1878-1946) speelde een prominente rol in de activistische collaboratie tijdens de Eerste Wereldoorlog en groeide nadien uit tot hét symbool van de amnestiebeweging, die een ... Lees meer .

Politieke carrière

Na de oorlog trad Mortelmans al snel weer op de voorgrond binnen het ontluikende Vlaams-nationalisme. Ze was onder meer betrokken bij de Frontpartij Het Vlaamsche Front (Frontpartij) Het Vlaamsche Front was een Vlaams-nationalistische partij, die werd opgericht in 1919 en ook bekend stond onder de couranter gebruikte officieuze benaming Frontpartij. Gesticht als een ... Lees meer en schreef bijdragen voor het weekblad van de Antwerpse Fronters De Ploeg De Ploeg De Ploeg (1921-1925) was het weekblad van de Antwerpse afdeling van de Frontpartij, maar richtte zich tegelijk tot Vlaams-nationalisten en Groot-Nederlanders in heel Vlaanderen en Nederla... Lees meer . Met de Vlaamsche Meisjesstudiekring Wij Willen, waarvan ze voorzitster werd, nam ze deel aan de bewogen 11 juli-betoging van 1920 op de Grote Markt te Antwerpen, waar haar vriend Herman van den Reeck Van den Reeck, Herman Herman van den Reeck (1901-1920) was een Vlaamsgezinde links-radicale student, die zich van 1916 tot zijn overlijden in 1920 engageerde in de activistische jongerenbeweging. Toen Van den ... Lees meer werd neergeschoten. Bij zijn uitvaart sprak ze een afscheidsgroet aan het graf.

Op 9 december 1920 verloofde ze zich in de gevangenis van Leuven met Karel Fossey Fossey, Karel Karel Fossey (1894-1955) was een boekhandelaar, die tijdens de Eerste Wereldoorlog betrokken raakte bij het activisme. Tijdens de Tweede Wereldoorlog stapte hij in de collaboratie, onder ... Lees meer . Mortelmans probeerde zowel hem als andere activisten vrij te krijgen. Ze organiseerde mee de grote amnestiebetoging van 16 januari 1921 en nam deel aan de tocht van meer dan honderd Vlaamse vrouwen naar het parlement om er een amnestiemanifest te overhandigen.

Op 11 februari 1921 stichtte ze het Vrouwenfront, waarmee ze binnen de Frontpartij meer aandacht voor vrouwenrechten probeerde te bekomen. De invloed van de organisatie bleef echter beperkt en in de loop van de jaren 1920 doofde de werking uit. Op de amnestiemeeting van 15 maart sprak ze in verband met de aanstaande gemeenteraadsverkiezingen de woorden: ‘Op 11 juli moeten we de Leeuwenvlag laten wapperen op het stadhuis, opdat de vlek die erop kleeft, zij uitgewist.’ Mortelmans stond als kandidaat op de lijst van de Frontpartij net als Maria de Groodt De Groodt, Maria Lees meer , de drijvende kracht van het Martelaarsfonds.

In de jaren nadien hield ze zich verder bezig met vormingsactiviteiten voor de jeugd en met de amnestieactie. Mortelmans stond op de lijst voor de Frontpartij bij de gemeenteraadsverkiezingen in 1921, maar werd met 289 stemmen niet verkozen. Op 2 juni 1923 trad ze in het huwelijk met Fossey. Een jaar later, op 28 juli 1924, werd Mortelmans alsnog verkozen als gemeenteraadslid, ter vervanging van Emiel Wildiers Wildiers, Emiel De Vlaamsgezinde advocaat Emiel Wildiers (1873-1957) was politiek actief voor zowel de daensistische, de katholieke als de Vlaams-nationalistische Frontpartij. Lees meer . Volksvertegenwoordiger Hendrik Picard Picard, Hendrik Hendrik Picard (1883-1946) was een advocaat en Vlaams-nationalistisch politicus. Lees meer vond in haar een gedreven medestandster bij het bepleiten van bestuurlijke amnestie voor de gestrafte gemeenteambtenaren. De eerste rehabilitaties volgden in maart 1925. Ook Mortelmans werd weldra opnieuw in dienst genomen, op 21 december 1925. Op 16 november 1925 nam ze ontslag als gemeenteraadslid.

Toen De Ploeg in januari 1926 vervangen werd door Ons Vaderland Ons Vaderland (1926-1936) Ons Vaderland was van 1926 tot 1936 het weekblad van de Frontpartij. Het blad kende een moeizaam bestaan, zowel ten gevolge van financiële problemen en ideologische spanningen als door de... Lees meer , ging Mortelmans deel uitmaken van de redactie, maar haar politieke bedrijvigheid bleef beperkt, allicht vanwege haar inzet voor haar beroep en gezin. Van een openbaar optreden zijn nauwelijks nog sporen te ontdekken. Van 1931-1937 gaf ze les aan de Steeds Meisjesoefenschool. In 1937-1938 was Mortelmans directrice van een school in de Lamorinièrestraat en in januari 1943 kreeg ze de leiding van de oefenschool.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog koos het echtpaar Fossey-Mortelmans de kant van de collaboratie Collaboratie Collaboratie verwijst naar de samenwerking met de bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog, in casu van het Vlaams-nationalisme en een deel van de Vlaamse beweging. Lees meer . In september 1944 vluchtte het gezin naar Duitsland. Na de Bevrijding ontsloeg het gemeentebestuur haar voor een tweede keer, ditmaal wegens ‘gebrek aan burgertrouw’. Mortelmans werd gearresteerd op 28 augustus 1945, waarna ze een jaar in de gevangenis doorbracht. Er volgde geen proces voor haar, terwijl man wel veroordeeld werd en pas op 26 juli 1950 werd vrijgelaten.