Willemsen, Arie W.

Arie Wolter Willemsen werd geboren in een protestants gezin in het dorpje Terwolde in de Nederlandse provincie Gelderland. Hij doorliep er de lagere school en volgde middelbaar onderwijs in het stedelijk gymnasium in het vlakbij gelegen Deventer. Vervolgens studeerde hij van 1948 tot 1954 geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Utrecht en behaalde hij er in 1958 de doctorstitel met een proefschrift over Het Vlaams-nationalisme 1914-1940.

Het onderwerp behoorde amper tot het verleden en heel wat actoren waren nog in leven, wat toen en ook nu niet bepaald gebruikelijk was en is voor academisch historisch onderzoek. Van deze opmerkelijke studie werd een decennium  later, in 1969, een nieuwe editie uitgebracht. Daarin werden de resultaten verwerkt van de verdere (archief)opzoekingen van Willemsen zelf en van diverse andere historici, evenals de kritische kanttekeningen van recensenten en van medespelers van destijds. Overigens was de waardering voor het boek van Willemsen vrijwel unaniem bijzonder groot, zowel voor de oorspronkelijke uitgave als voor de herziene en aangevulde editie.

Promovendus van Pieter Geyl

De promotor van deze dissertatie was de Utrechtse hoogleraar geschiedenis Pieter Geyl Geyl, Pieter Pieter Geyl (1887–1966) was een Nederlandse historicus met uitgesproken Groot-Nederlandse opvattingen, die een belangrijke rol speelde in het Vlaams-nationalisme tijdens het interbellum.... Lees meer , zelf tijdens het interbellum van dichtbij betrokken bij de Vlaamse beweging en het Vlaams-nationalisme.Willemsen was van 1953 tot 1955 zijn assistent geweest. Geyl werd door zijn promovendus - behalve voor de ‘wetenschappelijke vorming’ - in het woord vooraf bij zijn proefschrift bedankt om zijn aandacht voor “Vlaanderen en de Vlaamse Beweging’, waarvan hij voordien nauwelijks iets afwist, te hebben opgewekt. ‘Aanvankelijk louter historisch’, groeide die belangstelling uit tot betrokkenheid en ‘tot een levendig besef van de noodzakelijkheid, het ontstaan van een wezenlijke Nederlandse cultuurgemeenschap met alle kracht te bevorderen’.

Behalve Geyl bedankte Willemsen bij zijn promotie in Utrecht op 4 juli 1958 ook heel expliciet de Vlaams-nationalisten Hendrik Borginon Borginon, Hendrik Hendrik Borginon (1890-1985) was lid van de leiding van de Frontbeweging en Vlaams-nationalistisch politicus in de Frontpartij en het Vlaamsch Nationaal Verbond. Tijdens de bezetting fung... Lees meer , Arthur de Bruyne De Bruyne, Arthur Arthur de Bruyne (1912-1992) was een Vlaams-nationalistisch geëngageerde kroniekschrijver en historicus van de Vlaamse beweging, die met zijn vele publicaties in belangrijke mate bijdroeg... Lees meer en Jozef Goossenaerts Goossenaerts, Jozef Jozef Goossenaerts (1882-1963) was een Vlaams-nationalistische duivel-doet-al, die gedurende meer dan een halve eeuw betrokken was bij uiteenlopende socioculturele, (partij)politieke en i... Lees meer voor hun adviezen, suggesties en introducties. De invloed en impact van Borginon, die hij zijn ‘tweede promotor’ noemde en wiens archief een van zijn voornaamste bronnen was, had er volgens nogal wat critici toe geleid dat Willemsen de betekenis van de meer gematigde krachten binnen het Vlaams-nationalisme had overbeklemtoond. ‘De kennelijke sympathie met het gematigd-democratisch Vlaams-nationalisme van Vos eerst, van Borginon later heeft de schrijver er waarschijnlijk wel toe geleid zijn aandacht wat al te sterk op hen te richten’, zo merkte de Leidse hoogleraar geschiedenis Ivo Schöffer (1922-2012) op.

Zijn leven lang zou Willemsen, die van 1957 tot zijn pensionering in 1990 werkzaam was bij de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag, blijven publiceren over de geschiedenis van de Vlaamse beweging en een prominente rol op zich nemen in de culturele en wetenschappelijke samenwerking tussen Nederland Nederland Nederland is met Vlaanderen verbonden door de economische infrastructuur, de taal en de geschiedenis. Vanaf eind 18de eeuw kreeg die verbondenheid in taal en cultuur op uiteenlopende mani... Lees meer en Vlaanderen. Over dat engagement verklaarde hij in 1981: ‘Mijn flamingantisme komt voort uit het besef dat taalstrijd allereerst sociale strijd is en dat een soms wel irritante Hollandse zelfgenoegzaamheid ook om die reden moet worden doorbroken’.

Protagonist in de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking

Willemsen, een overtuigde sociaaldemocraat, manifesteerde zich als ‘een geëngageerd historicus. Zijn betrokkenheid bij de Vlaams-Nederlandse (culturele) samenwerking startte in 1957, toen hij secretaris werd van het dat jaar opgerichte Genootschap De Nederlanden in Europa Genootschap De Nederlanden in Europa Het Genootschap de Nederlanden in Europa (1957-1963) was een organisatie die zich, geïnspireerd door het Groot-Nederlandse gedachtegoed uit het interbellum, inzette voor de culturele same... Lees meer . Hij zorgde er mee voor dat deze vereniging in de loop van 1963 werd opgenomen in het Algemeen-Nederlands Verbond Algemeen-Nederlands Verbond (ANV) Het Algemeen-Nederlands Verbond (ANV) werd in 1895 opgericht. Aanvankelijk behartigde het de belangen van de Nederlandse taal. Later en tot op de dag van vandaag ijvert het voor de brede ... Lees meer (ANV), waarvan hij gedurende vele jaren bestuurslid was en (eind)redacteur van het ledenblad Neerlandia Neerlandia Neerlandia, gesticht door Hippoliet Meert in 1896, werd in 1897 de spreekbuis van het Algemeen-Nederlands Verbond (ANV). Na verloop van tijd werd Neerlandia een zelfstandig kwartaalperiod... Lees meer . Tijdens de algemene vergadering van het ANV in Rupelmonde op 22 mei 1961 maakte Willemsen in zijn toespraak ‘De toekomst van het ANV’ duidelijk dat ‘de integratie van Nederland en Vlaanderen in Europa’ de prioriteit van de gereorganiseerde vereniging behoorde te zijn. Het streven naar een politiek Groot-Nederland Groot-Nederland Groot-Nederland is een politiek en cultureel begrip dat respectievelijk staat voor een staatkundige vereniging van België of Vlaanderen met Nederland en de culturele en taalkundige samen... Lees meer , in welke vorm ook, wees Willemsen uitdrukkelijk van de hand als illusoir, onwenselijk en contraproductief.

Nadat hij vanaf 1955 al lezingen had verzorgd in Vlaanderen, sprak Willemsen op 23 augustus 1959 op de IJzerbedevaart IJzerbedevaarten De IJzerbedevaart is een jaarlijkse herdenking van de Vlaamse gesneuvelden tijdens de Eerste Wereldoorlog, die ontstond omstreeks 1920. Dit voor de Vlaamse beweging erg symbolische gebeur... Lees meer in Diksmuide, die hij omschreef als ‘een piëteitsvolle herdenking van de gevallenen’ uit de Eerste Wereldoorlog Eerste Wereldoorlog De Vlaamse beweging is fundamenteel getekend door de Eerste Wereldoorlog. De oorlog maakte een verregaande democratisering onafwendbaar, met wezenlijke gevolgen voor het politieke draagv... Lees meer . In zijn ‘Groet uit Groot-Nederland’ pleitte Willemsen, zoals hij dat ook op andere fora deed en zou doen, voor een intense Vlaams-Nederlandse samenwerking in een breder Europees verband. Tegelijk waarschuwde hij de flamingantische toehoorders, verwijzend naar de collaboratie Collaboratie Collaboratie verwijst naar de samenwerking met de bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog, in casu van het Vlaams-nationalisme en een deel van de Vlaamse beweging. Lees meer tijdens de Tweede Wereldoorlog Tweede Wereldoorlog De Tweede Wereldoorlog werd in Vlaanderen getekend door de onvoorwaardelijke collaboratie van het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV). De samenwerking met de bezetter en de bestraffing erva... Lees meer , om ‘iedere antidemocratische tendentie of zelfs maar de schijn ervan te weren’. Tot het begin van de jaren 1960 werd Willemsen, als hij in België verbleef, geschaduwd door de staatsveiligheid, die zijn Groot-Nederlandse bedrijvigheid beschouwde als een mogelijke aantasting van de Belgische eenheidsstaat.   

Van het tijdschrift Ons Erfdeel Ons Erfdeel Ons Erfdeel was van 1957 tot en met 2019 de naam van een Vlaams-Nederlands cultureel tijdschrift. Met ingang van 2020 werd de titel gewijzigd tot De Lage Landen. Lees meer , eveneens een initiatief dat het gehele Nederlandse taalgebied omvatte, was Willemsen van 1963 tot 1998 een redactielid met een substantiële inbreng, een gewaardeerd medewerker en een initiatiefrijk lid van de raad van advies. In de jaren 1990 zette hij als bestuurslid van de Willem de Zwijger Stichting zijn ervaring en expertise ook in voor de bouw en inrichting van een nieuw Huis der Nederlanden in Kaapstad, de wetgevende hoofdstad van Zuid-Afrika Zuid-Afrika Deze bijdrage belicht de relatie tussen de Vlaamse beweging en Zuid-Afrika van de 19de tot de 21ste eeuw. Lees meer . Ondanks toenemende gezondheidsproblemen tijdens het laatste decennium van zijn leven reisde Willemsen enkele keren naar zuidelijk Afrika en kon hij de opening van het centrum meemaken.

Vanaf de late jaren 1960 speelde Willemsen een belangrijke rol in de officiële structurering van de culturele integratie tussen Nederland en Vlaanderen, dat geleidelijk meer (politieke) autonomie verwierf. Zo besteedde hij als ‘niet-gelovige socialist’ - onder meer in nauwe samenwerking met zijn Vlaamse ‘tegenhanger’ en goede bekende van christendemocratische signatuur Johan Fleerackers Fleerackers, Johan Johan Fleerackers was bestuurder van vele culturele organisaties en voor verschillende ministers van Cultuur de kabinetschef. Hij besteedde veel aandacht aan de Vlaams-Nederlandse culture... Lees meer - veel tijd en energie aan de voorbereiding van de in 1980 tot stand gekomen Nederlandse Taalunie Nederlandse Taalunie De Nederlandse Taalunie (1980) is een kennis- en beleidsorganisatie die verantwoordelijk is voor het stimuleren, ontwikkelen en uitvoeren van het gezamenlijk taalbeleid voor het Nederland... Lees meer . Van 1984 tot 1993 fungeerde Willemsen als Nederlandse voorzitter van de onder de Taalunie ressorterende Raad voor de Nederlandse Taal en Letteren.

Erkenning voor zijn inzet op dit terrein viel hem vanuit Vlaanderen onder meer te beurt met de toekenning van de Orde van de Vlaamse Leeuw en (als eerste Nederlander) de André Demedtsprijs, respectievelijk in 1981 en 1988. Dat bij dit alles ook contacten met en overleg tussen Vlaamse en Nederlandse vakgenoten uit de bibliotheekwereld heel wat aandacht kregen, was gezien Willemsens professionele bezigheden in die sector voor de hand liggend. Hij publiceerde bovendien heel wat over de wereld van boeken en bibliotheken, die tijdens zijn meer dan 30-jarige loopbaan volop professionaliseerde en een razendsnelle technologische revolutie doormaakte.

Historicus van de Vlaamse beweging

Voor het prestigieus gepresenteerde, meerdelige verzamelwerk Twintig Eeuwen Vlaanderen, dat tussen 1972 en 1979 verscheen en dat – behalve een historisch overzichtswerk –  een demonstratie was van het versterkte Vlaamse zelfbewustzijn, verzorgde Willemsen drie bijdragen: het historisch overzicht van de Vlaamse beweging van 1830 tot 1914 (hoewel hij over die periode nooit oorspronkelijk archiefonderzoek verrichtte) en dat voor de periode 1914-1940 en daarnaast een stuk over de geschiedenis van de relaties tussen Vlaanderen en Nederland (dl. 4/1974, dl. 5/1975 en dl. 6/1979). In dezelfde periode trad hij samen met Hendrik Elias Elias, Hendrik Hendrik Elias (1902-1973) was een historicus en Vlaams-nationalistisch politicus die als leider van het Vlaamsch Nationaal Verbond collaboreerde met de Duitse bezetter tijdens de Tweede W... Lees meer op als wetenschappelijk adviseur bij de Encyclopedie van de Vlaamse Beweging Encyclopedie van de Vlaamse Beweging De tweedelige Encyclopedie van de Vlaamse beweging verscheen in 1973-1975 en gold jarenlang als het voornaamste naslagwerk met betrekking tot de geschiedenis van de Vlaamse beweging. ... Lees meer (2 dln., 1973 en 1975). Tegelijk bezorgde hij samen met collega-historicus Pieter van Hees Van Hees, Pieter De Nederlandse historicus Pieter van Hees (1937-2021) was vanaf de jaren 1960 gedurende meer dan een halve eeuw – naast de Vlaming Lode Wils, met wie hij meermaals polemiseerde – de histo... Lees meer , eveneens een oud-student van Pieter Geyl, de geannoteerde editie van Geyl en Vlaanderen. Uit het archief van prof. dr. P. Geyl. Brieven en notities (3 dln., 1973-1975).

Naar aanleiding van laatstgenoemde publicatie ontspon zich een heftige en langdurige Historikerstreit over wat de expliciete en impliciete intenties waren geweest van de actieve bemoeienissen via diverse kanalen van Geyl (en andere Groot-Nederlanders) bij de Vlaamse beweging in het algemeen en het Vlaams-nationalisme, in het bijzonder tijdens het interbellum. De Leuvense historici Lode Wils Wils, Lode Lode Wils (1929-2024) was emeritus hoogleraar eigentijdse geschiedenis. Hij publiceerde voornamelijk over het katholieke flamingantisme en geldt als een van de belangrijkste geschiedschri... Lees meer en Louis Vos betoogden dat Geyl tijdens de jaren 1920 en 1930 de vernietiging van België België Geen Vlaamse beweging zonder België. Het is ook onmogelijk om België te begrijpen zonder de geschiedenis van de Vlaamse beweging erbij te betrekken. Tussen het ontstaan van een culturele ... Lees meer en de aanhechting van Vlaanderen bij Nederland had nagestreefd en dat hij dat radicale antibelgicisme in latere geschriften bewust minimaliseerde. Willemsen en een aantal andere leerlingen en Nederlandse collegae-hoogleraren van Geyl, net als enkele Vlaamse historici, tekenden bezwaar aan tegen wat zij beschouwden als een vertekening van de bedoelingen van Geyls politieke bedrijvigheid en het in diskrediet brengen van zijn intellectuele erfenis. Het debat werd in de jaren 1980 verbreed tot de Groot-Nederlandse beweging als geheel. Het eindigde - uiteraard - onbeslist, maar bleef in het milieu van de Nederlandstalige contemporanistiek sluimeren tot op vandaag.

Willemsen en zijn Leuvense opponent Wils waren en bleven het, ondanks wederzijds respect, intussen ook oneens over een aantal andere strijdpunten uit de geschiedschrijving over de Vlaamse beweging: het kwalitatieve en kwantitatieve aandeel van enerzijds katholieken en anderzijds vrijzinnigen in de periode tot 1914, de ontstaansgeschiedenis van het activisme Activisme Het begrip activisme verwijst naar de fractie van flaminganten die tijdens de Eerste Wereldoorlog bereid was om politiek of anderszins samen te werken met de Duitse bezetter en financiële... Lees meer en het aandeel daarin van de Duitse Flamenpolitik Flamenpolitik Met het begrip ‘Flamenpolitik’ wordt verwezen naar de politiek die de Duitse bezetter voerde ten aanzien van de Vlaamse beweging tijdens de Eerste en de Tweede Wereldoorlog. Sommige aute... Lees meer en van Nederlanders zoals Jan Derk Domela Nieuwenhuis Nyegaard Domela Nieuwenhuis Nyegaard, Jan Derk Jan Derk Domela Nieuwenhuis Nyegaard (1870-1955) was predikant en pangermanist. Tijdens beide wereldoorlogen collaboreerde hij met de Duitse bezetter met de bedoeling een zelfstandig Vlaa... Lees meer , de evolutie in fascistische richting van het Vlaams-nationalisme tijdens het interbellum, de inbreng van Nederlandse Groot-Nederlanders zoals Geyl en Gerretson in dezelfde periode, inclusief hun (achterliggende) bedoelingen en hun (anti-Belgische en/of Hollands-patriottische) motieven.

Bij het project dat in 1998 leidde tot de Nieuwe Encyclopedie van de Vlaamse Beweging Nieuwe Encyclopedie van de Vlaamse beweging (NEVB) De opvolger van de Encyclopedie van de Vlaamse Beweging zocht bij het verschijnen in 1998 expliciet afstand tot zijn voorganger door de verwetenschappelijking van het historisch onderzoek... Lees meer was Willemsen betrokken als lid van de twaalfkoppige adviesraad, die de bijdragen nalas en superviseerde. In het besluit van het artikel ‘Geschiedenis van de Vlaamse Beweging, 1914-1945’, dat hij schreef voor dit driedelige verzamelwerk, min of meer een evaluatie van meer dan vier decennia historiografische bedrijvigheid daaromtrent, kwam Willemsen tot volgende conclusie: ‘De collaboratie van het georganiseerde Vlaams-nationalisme, dat zich altijd beschouwd had als belichaming bij uitstek van het flamingantisme, bezorgde de V.B. na 1945 een bijzonder zware hypotheek, veel zwaarder dan die van het activisme was geweest’.

Willemsen heeft zich als een soort van ‘Nederlandse cultuurflamingant’ gedurende bijna een halve eeuw als historicus, wetenschappelijk bibliothecaris en cultureel organisator en stimulator - enerzijds in het voetspoor van zijn intellectuele leermeester Pieter Geyl en anderzijds op een geheel eigen wijze - bijzonder verdienstelijk getoond voor de (geschiedenis van) de Vlaamse beweging en voor de Vlaams-Nederlandse betrekkingen.

Twee keer sprak Willemsen de laudatio uit bij de uitreiking van de culturele Joost van den Vondelprijs, die tot 2000 werd toegekend aan de universiteit van het Duitse Münster ( Alfred Toepfer Toepfer, Alfred C. Alfred C. Toepfer (1894-1993) was een succesvolle Duitse ondernemer en mecenas, wiens stichting in de jaren 1936-1944 de Rembrandtprijs uitreikte ter ondersteuning van Vlaamse letterkundi... Lees meer ): in 1977 voor hoogleraar klassieke filologie en rector van de Vrije Universiteit Brussel Aloïs Gerlo Gerlo, Aloïs Aloïs Gerlo (1915-1998) was een Vlaamsgezinde communist en later socialist, die tijdens de jaren 1960 en 1970 een leidinggevende rol vertolkte in de niet-partijpolitieke Vlaamse beweging ... Lees meer en in 1981 voor de goed met Vlaanderen bekende Groningse hoogleraar geschiedenis Ernst Kossmann (1922-2003).