Kessels, Willy

Het interbellum

Willy Kessels maakte tijdens de jaren 1920 naam als binnenhuisarchitect, beeldhouwer en meubelontwerper. Hij was in deze periode medewerker van Het Binnenhuis, waarvan Jozef de Bruycker De Bruycker, Jos Jozef de Bruycker (1891-1942) was een Vlaams-nationalistische architect, die een vooraanstaande rol speelde binnen het Verbond van Dietsche Nationaal Solidaristen (Verdinaso). Lees meer directeur was en dat onder het cliënteel vooral Vlaamsgezinden telde.

De portret- en landschapsfotografie van Kessels was sterk beïnvloed door de Nieuwe Zakelijkheid, terwijl zijn artistiek werk aansloot bij het modernisme. Eind jaren 1920 begon Kessels zich meer toe te leggen op fotografie, met als leidende gedachte dat het er niet zozeer om ging wat de camera liet zien, maar hoe die iets liet zien. In 1930 brak hij door. Zijn setfoto's naar aanleiding van de realisatie van de film Misère au Borinage door Joris Ivens en Henri Storck (1933) werden vaak geïnterpreteerd als een bewijs van zijn veronderstelde linkse overtuiging.

Kessels verrichtte na 1935 ook werk voor rechts-autoritaire bewegingen als het Verbond van Dietsche Nationaal Solidaristen Verbond van Dietsche Nationaal Solidaristen (Verdinaso) Het Verbond van Dietsche Nationaal Solidaristen (Verdinaso) (1931-1941) was een fascistisch geïnspireerde beweging onder leiding van Joris van Severen, die een staats- en maatschappijherv... Lees meer (Verdinaso), Rex Rex Rex was een Belgische politieke partij (1935-1940) en een collaboratiebeweging in Franstalig België (1940-1944). Lees meer , het Vlaamsch Nationaal Verbond Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV) Het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV) (1933-1945) was een rechts-radicale Vlaams-nationalistische partij die tijdens de Tweede Wereldoorlog collaboreerde met de Duitse nationaalsocialistis... Lees meer (VNV) en de Duitsch-Vlaamsche Arbeidsgemeenschap Duitsch-Vlaamsche Arbeidsgemeenschap (DeVlag) De Duitsch-Vlaamsche Arbeidersgemeenschap (DeVlag) (1935-1945) was vóór de Tweede Wereldoorlog een organisatie van Vlaamse en Duitse studenten. Tijdens de oorlog ontpopte de DeVlag zich ... Lees meer (DeVlag). Zo maakte Kessels in 1936 de propagandafilm Een volk treedt aan over de vijfde landdag van het Verdinaso in Brugge en Male (Sint-Kruis), alsook een film over de familie van Joris van Severen Van Severen, Joris Joris van Severen (1894-1940) is vooral bekend als de oprichter en leider van het fascistisch geïnspireerde Verdinaso (Verbond van Dietsche Nationaal Solidaristen). Medio jaren 1930 verru... Lees meer . Van deze tijd dateert ook zijn portretfoto van de Verdinaso-leider. Hij werd bovendien lid van het Verdinaso, wat hem er niet van weerhield om ook voor andere politieke groeperingen te werken. Buiten medeweten van Storck en Ivens stelde hij enkele van zijn Borinage-foto’s ter beschikking van het rechts- populistische Populisme Het concept ‘populisme’ verwijst naar de discursieve strategie die uitgaat van een ‘volks’ verweer tegen een politieke, economische of culturele elite. In de geschiedenis van de Vlaamse b... Lees meer Rex. Zo gaf hij aan dezelfde foto’s een andere lading door ze in te zetten in uiteenlopende contexten (een dergelijke praktijk van het – al dan niet om den brode – hergebruiken van foto’s in uiteenlopende ideologische contexten was in die tijd overigens geen unicum, getuige bijvoorbeeld het parcours van de Nederlandse fotograaf Nico De Haas).

Tweede Wereldoorlog en nasleep

Kessels’ affiniteiten met het Verdinaso leidden tot zijn aanhouding en wegvoering in mei 1940 (zie Spooktreinen Spooktreinen Het begrip Spooktreinen verwijst naar de wegvoering van 2000 tot 3000 verdachten door de Belgische staatsveiligheid in mei 1940. De verdachten, waaronder een aantal prominente Vlaams-nat... Lees meer ). Tijdens de Tweede Wereldoorlog Tweede Wereldoorlog De Tweede Wereldoorlog werd in Vlaanderen getekend door de onvoorwaardelijke collaboratie van het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV). De samenwerking met de bezetter en de bestraffing erva... Lees meer passeerden onder meer Léon Degrelle Degrelle, Léon Léon Degrelle (1906-1994) was de leider van Rex, initieel een Belgische, extreemrechtse nationalistische beweging, nadien omgevormd tot partij, die na 1936 radicaliseerde in fascistische ... Lees meer (Rex), Staf de Clercq De Clercq, Staf Staf de Clercq (1884-1942) was een Vlaams-nationalistische politicus, die zijn politieke carrière begon als kamerlid voor de Frontpartij. Hij staat vooral bekend als stichter en eerste l... Lees meer (VNV), Hendrik Elias Elias, Hendrik Hendrik Elias (1902-1973) was een historicus en Vlaams-nationalistisch politicus die als leider van het Vlaamsch Nationaal Verbond collaboreerde met de Duitse bezetter tijdens de Tweede W... Lees meer (VNV) en - nog in augustus 1944, toen de geallieerden al naderden - Jef van de Wiele Van de Wiele, Jef Jef van de Wiele (1903-1979) was een leraar, schrijver en leider van de Duitsch-Vlaamsche Arbeidsgemeenschap. Hij trad tijdens de Tweede Wereldoorlog in de culturele en politieke collabor... Lees meer (DeVlag) zijn lens. Hij fotografeerde ook tientallen Duitsers. In mei 1941 verschenen van zijn hand foto’s van Belgische rekruten voor het Oostfront Oostfronters Het begrip oostfronters duidt in de context van de geschiedenis van de Vlaamse beweging op Vlamingen die als vrijwilliger aan de zijde van Duitsland vochten tegen het Sovjetrussische Rod... Lees meer in een propagandabrochure van de Waffen-SS, Vlamingen op!. Hij werkte ook mee aan de herdenkingsmap van de Reimond Tollenaere Tollenaere, Reimond Reimond Tollenaere (1909-1942) was een Vlaams-nationalistisch studentenleider in Gent en politicus in het VNV. Hij was parlementair (1936-1942) en propagandaleider. Hij stuurde het VNV in... Lees meer -Mars van 12 juli 1942.

Kessels had ook een artistieke inbreng in de in 1943 opgerichte kunstkring De Meivisch De Meivisch De kunstenaarsgroep De Meivisch (1943-1944) ontstond op initiatief van de collaborerende dichter Bert Peleman en verenigde verschillende prominente figuren uit de 'culturele’ collaboratie... Lees meer . Deze kring van overwegend collaborerende kunstenaars, met als kenspreuk ‘Der vaderen stroom getrouw!’, ontplooide artistieke activiteiten in het kader van een haast mystieke verering van de Schelde.

Na de bevrijding dook Kessels onder vanaf september 1944, maar op 1 augustus 1945 werd hij aangehouden. Op 26 augustus 1946 veroordeelde de Krijgsraad hem tot 10 jaar opsluiting wegens politieke collaboratie Collaboratie Collaboratie verwijst naar de samenwerking met de bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog, in casu van het Vlaams-nationalisme en een deel van de Vlaamse beweging. Lees meer en verklikking. In beroep weerhield het Krijgshof de beschuldiging van verklikking niet en herleidde het de opsluiting tot 4 jaar. Opmerkelijk is dat niet alleen enkele gewezen Dinaso’s die in het verzet Verzet Het georganiseerde verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog in de Vlaamse provincies was doorgaans altijd Belgisch verzet: zowel op het vlak van de ideologische oriëntatie, de motieven en he... Lees meer waren gegaan zoals Frantz van Dorpe Van Dorpe, Frantz Frantz van Dorpe (1906-1990) was een ondernemer en politicus. Hij speelde een vooraanstaande rol in het Verdinaso (1932-1941) en was tijdens de oorlog inlichtingsagent en gewapende weers... Lees meer , maar ook communisten als getuigen à decharge optraden. Ze omschreven Kessels onder meer als een ‘naïeve idealist’ en beweerden dat hij hun clandestiene activiteiten verborgen had gehouden voor de Duitsers.

Relatie tot het Vlaams-nationalisme en naoorlogs parcours

Kessels' werk in opdracht van enkele Vlaams-nationalistische prominenten hoeft niet zonder meer te betekenen dat hij een Vlaams-nationalist was. Of moet men abstractie maken van zijn foto van Paul van Zeeland Van Zeeland, Paul Toen hoogleraar en bankier Paul van Zeeland (1893-1973) tussen 1935 en 1937 aan het hoofd stond van de Belgische regering, werden onder andere de taalwet in rechtszaken en een amnestiewet... Lees meer uit 1937? Deze foto van de toenmalige eerste minister werd benut tijdens diens electorale campagne tegen Degrelle, wat niet belette dat Kessels ook in 1942 de Rex-leider fotografeerde. Bovendien dateerde Kessels' werk voor het Verdinaso van na 1934, toen Van Severen het anti-belgicisme opgaf voor de zogenaamde Nieuwe Marsrichting.

Bovendien groeide Kessels op in in een Franstalige officierenfamilie. Eenmaal in 1926 definitief verhuisd naar Brussel heeft hij nooit om politiek principiële redenen aan het Nederlands de voorkeur gegeven. Zijn zakelijke zowel als zijn privé-correspondentie was overwegend Franstalig. En na de oorlog koos hij voor het Frans als procestaal. Mogelijk werden zijn contacten met het Vlaams-nationalistische milieu vanuit een zekere lotsverbondenheid door zijn veroordeling na de oorlog geïntensiveerd.

Na de Tweede Wereldoorlog leverde Kessels, meestal op vraag van zijn vrienden Bert Peleman Peleman, Bert Bert Peleman (1915-1995) was tijdens de Tweede Wereldoorlog diensthoofd bij de Dietsche Militie-Zwarte Brigade, waarvoor hij vijf jaar gevangen zat. Na de oorlog was hij vooral actief in ... Lees meer en Filip de Pillecyn De Pillecyn, Filip Filip de Pillecyn (1891-1962) was schrijver en journalist voor onder meer De Standaard en het satirische, pluralistische blad Pallieter. Hij speelde een leidende rol in de Frontbeweging e... Lees meer , illustraties voor boeken over Vlaamse streken en steden. Kort na Kessels’ overlijden in februari 1974 organiseerden Peleman, kunstcriticus Marc Eemans en journalist, ex-Dinaso en ex-verzetsman Achiel Samoy in Brussel een lezingendag over zijn fotografisch werk. In Mariekerke en Rupelmonde vond in hetzelfde voorjaar langs de oever van de Schelde nog een herdenkingsdag plaats. De volgende decennia kwamen vooral zijn Borinage-foto’s aan bod in verschillende tentoonstellingen en publicaties. De maker werd hetzij belicht als een linkse militant hetzij genegeerd.

Kessels kwam na zijn dood opnieuw in de actualiteit toen het Museum voor Fotografie van Charleroi in 1996 een tentoonstelling van zijn werk diende af te gelasten vanwege een perscampagne onder impuls van Jean Guy, de hoofdredacteur van Le Peuple. Die vond dat het werk van een ‘Vlaamse collaborateur’ niet thuishoorde in een museum. De controverse ontstond omdat curator Christine de Naeyer de mythe van de links-activistische Kessels als maker van de Borinage-foto’s had ontkracht door ook de ‘andere’ Kessels te belichten. Zo ging Kessels’ geschiedenis als aanleiding dienen voor een debat over de verantwoordelijkheid van de kunstenaar in verleden en heden en over de vraag of een tentoonstelling over een ‘foute’ kunstenaar niet onvermijdelijk ook een vorm van rehabilitatie inhoudt. Uiteindelijk besloot de Vereniging voor Tentoonstellingen van het Paleis voor Schone Kunsten in 1997 een tentoonstelling en publicatie aan deze kwestie te wijden. In 2010-11 bracht het Fotomuseum Provincie Antwerpen een overzichtstentoonstelling over het werk van Kessels uit de eigen collectie, waarbij de focus lag op zijn artistieke oeuvre als fotograaf.