Vercoullie, Jozef-Frederik

Vercoullie volgde middelbaar onderwijs aan het gemeentelijk college te Oostende en daarna hogere studies van 1874 tot 1878 aan de Ecole normale des Humanités (afdeling moderne talen) te Luik. Hij verkreeg er het diploma van geaggregeerd leraar hoger middelbaar onderwijs voor Nederlands en Duits (1878) en voor Engels (1879). Na zijn studies werd Vercoullie leraar aan het Koninklijk Atheneum te Luik (1878-1883) en Gent (1883-1885).

In februari 1884 werd Vercoullie belast met de cursus spraakkunst van de drie Germaanse talen bij de Vlaamse normaalafdelingen, toegevoegd aan de faculteit der letteren en wijsbegeerte aan de Rijksuniversiteit Gent Universiteit Gent (UGent) Lees meer . Deze waren de voorlopers van de sectie Germaanse filologie, die in 1890 opgericht werd. In 1890 werd hij er benoemd tot docent, in 1892 tot buitengewoon en in 1896 tot gewoon hoogleraar. Hij doceerde er neerlandistiek en vergelijkende grammatica tot zijn emeritaat in 1927. Daarnaast gaf Vercoullie vanaf 1888 tot aan zijn emeritaat aan de middelbare normaalschool te Gent de vakken Latijn, wat in 1898 vervangen werd door een cursus oude Nederlandse en Franse teksten, en vergelijkende grammatica.

In 1891 werd hij lid van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde te Leiden, in 1902 corresponderend en in 1909 werkend lid van de Académie royale de Belgique. In 1919 werd hij verkozen tot werkend lid en in 1923 tot bestuurder van de Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal- en Letterkunde Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde (KANTL) De Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal- en Letterkunde (KANTL, 1886) is een instelling die zich in de loop van haar geschiedenis heeft ingezet zowel voor taalculturele, -wetenschappeli... Lees meer (KVATL). In 1926 werd hij lid van de Koninklijke Commissie voor Toponymie en Dialectologie en in 1927 maakte de Universiteit te Utrecht hem doctor honoris causa.

Wetenschappelijk werk

Vercoullie, die goed op de hoogte was van de Germaanse vergelijkende historische en beschrijvende taalkunde van zijn tijd, introduceerde in Gent Gent Al in de 19e eeuw probeerden Vlaamsgezinde intellectuelen het gebruik van het Nederlands te bevorderen in een sterk verfranst Gent. Studentenverenigingen zoals 't Zal wel gaan hielpen daa... Lees meer het wetenschappelijk onderwijs Onderwijs Lees meer in de Germaanse talen en vormde zo een hele generatie leraren Nederlands. Hij beïnvloedde het onderwijs in de Germaanse en Nederlandse taalkunde aan de vier Belgische universiteiten: de titularissen Lodewijk Scharpé Scharpé, Lodewijk Lodewijk Scharpé (1869-1935) was een taalkundige die aan het begin van de 20ste eeuw bijdroeg tot de vernederlandsing van de Leuvense universiteit. Na de Eerste Wereldoorlog zette hij zic... Lees meer te Leuven; Joseph Mansion, René Verdeyen Verdeyen, René René Verdeyen (1883-1949) was een Vlaamse filoloog, literatuurhistoricus en lexicograaf. Hij was professor neerlandistiek aan de universiteit van Luik en werd door collegae bestempeld als... Lees meer en Willem Pée Pée, Willem De Vlaamsgezinde socialist Willem Pée (1903-1986) was hoogleraar Nederlandse taalkunde en dialectologie, achtereenvolgens aan de universiteiten van Luik en Gent. Lees meer te Luik; Willem Duflou te Brussel; Paul de Keyser De Keyser, Paul Paul de Keyser (1891-1966) was een hoogleraar en volkskundige. Hij doceerde esthetica, Middelnederlands en volkskunde. Hij werd in 1959 ondervoorzitter van de net opgerichte Kultuurraad v... Lees meer , Edgard Blancquaert Blancquaert, Edgard Edgard Blancquaert (1894-1964) was een neerlandicus die zich inspande voor de verspreiding van het Algemeen Nederlands. Hij ontpopte zich als antifascistische flamingant. Lees meer en Pée te Gent waren allen immers oud-studenten van hem. Dit feit was van groot belang voor de homogeniteit van het 'beschaafd Nederlands' in het Zuiden. Hoewel Vercouillie uit West-Vlaanderen West-Vlaanderen Lees meer kwam, was hij geen taalparticularist zoals bijvoorbeeld Guido Gezelle Gezelle, Guido Guido Gezelle (1830-1899) was een Vlaamse priester die de Vlaamse volkstaal verdedigde binnen het algemeen Nederlands. Hij verwierf grote bekendheid als lyrisch dichter van religieuze nat... Lees meer . De taal Taal De ontwikkeling van het Nederlands vormde tot diep in de 20ste eeuw een fundamenteel aandachtspunt in de Vlaamse beweging. De wijze waarop het geschreven en gesproken Nederlands gehanteer... Lees meer particularisten wensten ofwel een intern gestandaardiseerd Nederlands op basis van lokale dialecten, ofwel meer inbreng van de Vlaamse taal in het algemeen Nederlands die zowel in Vlaanderen en Nederland moest worden gesproken. De radicalere West-Vlaamse taalparticularisten, zoals Gezelle, waren gekant tegen elk soort van standaardisering en vonden dat het lokale dialect als spreektaal volstond (zie Standaardtaal Standaardtaal De standaardtaal is het product van renaissancistische opvattingen over taal en het resultaat van een reeks concrete taalinterventies. In het Nederlandse taalgebied leidde dit naar een St... Lees meer ). Vercoullie erkende daarentegen dat het Algemeen Nederlands in het Noorden een levende taal was en vond dat de Vlamingen zich daarnaar dienden te richten. Dat hij als West-Vlaming geen particularist was, mag evenwel niet verbazen omdat het West-Vlaams particularisme bovenal een religieus-conservatieve stroming was. Dat betekende evenwel niet dat Vercoullie onverschillig was tegenover de Vlaamse dialecten, getuige daarvan zijn artikel ‘Spraakleer van het Westvlaamsch Dialect’, dat verscheen in het tijdschrift Onze Volkstaal Onze Volkstaal Onze Volkstaal (1882-1890) was een Nederlands-Vlaams taalkundig tijdschrift dat aan wetenschappelijke dialectstudie wilde doen om zo tot een algemeen Nederlands idioticon te komen. ... Lees meer in 1885.

Tot de verbreiding van het Standaardnederlands – door Vercoullie ‘algemeen Nederlandsch’ en ‘beschaafde omgangstaal’ genoemd – droeg vooral zijn Nederlandsche Spraakkunst (1894, vierde druk in 1920) bij. Met zijn werken Algemeene Inleiding tot de Taalkunde (1890; 1922, derde herziene uitgave), Beknopt Etymologisch Woordenboek der Nederlandsche Taal (1890; 1925, derde zeer vermeerderde uitgave) en Schets eener Historische Grammatica der Nederlandsche Taal (1892; vierde uitgave in 1922) verschafte hij aan de studenten-neerlandici de nodige werkinstrumenten in het Nederlands. Bij het bereiken van zijn emeritaat begon hij in 1927 zijn monumentale Algemeen Fransch-Nederlandsch/Nederlandsch-Fransch Woordenboek. Daarnaast schreef Vercoullie ook zo’n 77 levensbeschrijvingen voor de Biographie nationale de Belgique en zat hij in de in 1923 gestichte centrale commissie voor Nederlandse rechtstaal en bestuurstaal in België, die belast was met het vertalen Vertaling De Vlaamse beweging onderhield in de lange 19de eeuw een complexe relatie tot vertaling door overheidsinstanties. Terwijl vertalingen bijdroegen tot het voortbestaan en de ontwikkeling va... Lees meer van de wettelijke teksten die tot dan toe enkel in het Frans verschenen.

Tenslotte interesseerde Vercoullie zich voor de volkskunde Volkscultuur Lees meer , in die mate dat hij in zijn eigen huis er zelfs een klein museum van Vlaamse folklore op na hield.

Flamingantisme

In de Vlaamse beweging liet Vercoullie zich niet onbetuigd. Hij streefde onder meer naar de vernederlandsing van de Universiteit van Gent en voerde hiervoor ook propaganda, onder meer door een Franstalig stuk te publiceren in de almanak van de Société générale des Etudiants. Bij het eerste Referendum der Intellectuelen van het ‘taalminnend studentengenootschap’ ’t Zal wel gaan 't Zal Wel Gaan Taalminnend Studentengenootschap't Zal Wel Gaan is een Gentse Vlaamsgezinde en vrijzinnige studentenvereniging en de oudste nog bestaande studentenvereniging van Vlaanderen. Lees meer (28 juli 1896) antwoordde hij bevestigend op de vraag of de Gentse universiteit uitsluitend Nederlandstalig moest worden. In 1898 verdedigde hij echter, samen met professor geschiedenis Paul Fredericq Fredericq, Paul Paul Fredericq (1850-1920) was een vooraanstaande Gentse historicus, die als de officieuze ideoloog van het liberaal flamingantisme kan worden  omschreven. Als rector van de Gentse u... Lees meer , het gematigder standpunt voor een stelsel van tweetaligheid Tweetaligheid Lees meer om onmiddellijk tot een praktisch resultaat te komen. Op de algemene vergadering van het Algemeen-Nederlands Verbond Algemeen-Nederlands Verbond (ANV) Het Algemeen-Nederlands Verbond (ANV) werd in 1895 opgericht. Aanvankelijk behartigde het de belangen van de Nederlandse taal. Later en tot op de dag van vandaag ijvert het voor de brede ... Lees meer , afdeling Gent, in 1903 verzette hij zich dan ook tegen het stelsel- Julius Mac Leod Mac Leod, Julius Julius Mac Leod (1857-1919) was hoogleraar plantkunde aan de Gentse universiteit en een Vlaamsgezinde progressieve liberaal. Hij was een belangrijke pleitbezorger van de vernederlandsing ... Lees meer , dat een volledige, evenwel trapsgewijze, vernederlandsing vooropstelde. Hij was evenmin overtuigd van het stelsel- Lodewijk de Raet De Raet, Lodewijk Lodewijk de Raet (1870-1914) was een econoom en ambtenaar die in belangrijke mate bijdroeg aan de theorievorming over de Vlaamse beweging en deze van een sociaaleconomisch denkraam voorza... Lees meer , dat een nog radicalere vernederlandsing vooropstelde (zie Vlaamse hogeschoolcommissies Vlaamse Hogeschoolcommissies Van 1896 tot de realisatie ervan in 1930 organiseerden vijf opeenvolgende hogeschoolcommissies het studiewerk over en de propaganda voor de vernederlandsing van de Gentse universiteit. Zo... Lees meer ).

Inzake de Vlaamsche Hoogeschool tijdens de Eerste Wereldoorlog nam Vercoullie een aarzelende houding aan. Bij een onderzoek door de Duitsers naar de kennis van het Nederlands bij de docenten van de Gentse universiteit met het oog op het geven van een cursus Nederlands, deelde Vercoullie eerst mee dat hij Nederlands kende, zonder verder commentaar. Onder sterke druk van collega's besloot hij aan zijn antwoord toe te voegen dat hij niet aan de Vlaamsche Hoogeschool wenste te doceren, maar de aanvulling kwam te laat. Vercoullie haakte definitief af door mee de protestbrief van de universiteit te ondertekenen, toen de professoren Henri Pirenne Pirenne, Henri Henri Pirenne (1862-1935) was een van de invloedrijkste Belgische historici uit de 20ste eeuw. Zijn werk, met name zijn zevendelige Histoire de Belgique, reflecteerde een Belgisch-nationa... Lees meer en Fredericq naar Duitsland Duitsland & Vlaanderen Van de eerste helft van de 19de eeuw tot 1945 stond het Duitse beeld van Vlaanderen in het teken van etnisch-culturele verbondenheid. Die romantische perceptie leefde vooral bij een beper... Lees meer werden gedeporteerd. Zo kwam hij tijdig terecht bij de passivisten Passivisme Het begrip ‘passivisme’ verwijst naar de Vlaamsgezinden die tijdens de Eerste Wereldoorlog verdere pogingen om de Vlaamse eisen te realiseren tot na het einde van het politiek-militair co... Lees meer , zoals de flaminganten die de samenwerking met de bezetter weigerden smalend werden genoemd door de collaborateurs, die zichzelf activisten Activisme Het begrip activisme verwijst naar de fractie van flaminganten die tijdens de Eerste Wereldoorlog bereid was om politiek of anderszins samen te werken met de Duitse bezetter en financiële... Lees meer noemden. Dit in tegenstelling tot zijn schoonzoon dokter Adriaan Martens Martens, Adriaan De vrijzinnige flamingant Adriaan Martens (1885-1968), een gereputeerde internist, engageerde zich tijdens de Eerste Wereldoorlog in het activisme en tijdens de Tweede Wereldoorlog in de ... Lees meer , die wel een hoogleraarschap aanvaardde. In 1919 kon Vercoullie onmiddellijk zijn onderwijs hervatten. Op 2 december 1918 stemde hij samen met Constantin Emile Wasteels evenwel tegen het adres dat de Raad van de Gentse Universiteit aan de koning zou zenden, waarin de vernederlandsing werd afgewezen.

Liberalisme en verenigingsleven

In 1919 werd Vercoullie algemeen voorzitter van het Willemsfonds Willemsfonds (WF) Het Willemsfonds (1851-heden) is een liberaal-vrijzinnige culturele vereniging en drukkingsgroep die het gebruik van het Nederlands promoot en ondersteunt. Lees meer , nadat hij gedurende 29 jaar (1891-1919) algemeen secretaris van het fonds geweest was. Hij was tevens voorzitter van het Van Crombrugghe's Genootschap Van Crombrugghe's Genootschap Het Van Crombrugghe’s Genootschap werd opgericht in 1857 als een liberale organisatie die zich inzette voor het officieel onderwijs. Vanaf 1864 stelde het zich ook Vlaamsgezind op. ... Lees meer , de Zetternamskring en gedurende vele jaren ook van de Vlaamse Filologencongressen en het Hooger Onderwijs voor het Volk Hooger Onderwijs voor het Volk Hooger Onderwijs voor het Volk was de Nederlandstalige hogeschooluitbreiding van de Gentse universiteit, opgericht in 1892. Lees meer , waarvan hij ook stichtend lid was. Verder was Vercoullie ook secretaris van de Maatschappij voor Nederlandsche Letteren en Geschiedenis De Tael is Gansch het Volk De Tael is gansch het Volk De Tael is gansch het Volk (1836) was een Gents letterkundig genootschap, dat een prominente rol speelde in de literaire Vlaamse beweging van de 19de eeuw. Eind jaren 1860 ging De Tael ge... Lees meer . Ten slotte was Vercoullie ook actief in de vrijmetselarij Vrijmetselarij Lees meer en werd hij in 1883 ingewijd in de Gentse vrijmetselaarsloge La Liberté. Zoals de meeste loges in België in deze tijd, was deze loge uitsluitend Franstalig. Desalniettemin was de loge oorspronkelijk niet helemaal ongevoelig voor de Vlaamse kwestie, maar door de discussies omtrent de vernederlandsing van de Universiteit van Gent en het activisme tijdens de Eerste Wereldoorlog Eerste Wereldoorlog De Vlaamse beweging is fundamenteel getekend door de Eerste Wereldoorlog. De oorlog maakte een verregaande democratisering onafwendbaar, met wezenlijke gevolgen voor het politieke draagv... Lees meer ging er een eerder anti-Vlaams sentiment overheersen. Het lijkt om die reden waarschijnlijk dat flamingantische leden zoals Vercoullie na oorlog wegbleven van de loge. La Liberté zou niettemin nog enkele vrijmetselaars onder Vlaamsgezinden rekruteren, maar zeker niet in groten getale.

Politieke carrière

Vercoullie was als overtuigd liberaal ook politiek actief. In 1912 werd hij voorzitter van de Liberale Volksbond Liberale Volksbond (Gent) De Liberale Volksbond was een liberale, flamingantisch-progressieve vereniging die op 1 december 1907 werd opgericht in Gent. Lees meer te Gent, waarvoor hij sinds de stichting ervan vijf jaar voordien al ondervoorzitter was. Deze flamingantisch-progressieve drukkingsgroep streefde naar een democratisering van de liberale kieslijst. Bij het opstellen van de kieslijst voor de gemeenteraadsverkiezingen van 7 juli 1907 kregen veel Vlaamsgezinde kandidaten en arbeiders immers geen plek op de lijst. De Liberale Volksbond werd in het leven geroepen om deze ondemocratische houding van de Liberale Associatie aan de kaak te stellen.

Nadat Vercoullie tien jaar in de provincieraad van Oost-Vlaanderen zat, werd hij van 1912 tot 1921 gemeenteraadslid in Gent, waar hij een schepenambt ambieerde. Hij liep de positie echter mis omdat Paul Fredericq, het zwaargewicht van de liberale flaminganten in Gent, uiteindelijk koos voor Camiel De Bruyne De Bruyne, Camiel Camiel de Bruyne (1861-1937) was een vrijzinnig en gematigd Vlaamsgezind hoogleraar, rector van de Rijksuniversiteit Gent en politicus die ijverde voor de vernederlandsing van het lager t... Lees meer , een collega van Vercoullie aan de Universiteit Gent en in het Willemsfonds Willemsfonds (WF) Het Willemsfonds (1851-heden) is een liberaal-vrijzinnige culturele vereniging en drukkingsgroep die het gebruik van het Nederlands promoot en ondersteunt. Lees meer . Teleurgesteld dacht Vercoullie aan ontslag, niet enkel in de gemeenteraad, maar ook in het Willemsfonds. Uiteindelijk bleef hij aan als gemeenteraadslid, maar nam hij wel ontslag als secretaris van het Willemsfonds in juni 1912. Vercoullie keerde echter al na vijf maanden terug in zijn voormalige functie. Evenwel stelde hij zich in 1921 verkiesbaar voor een andere, concurrerende liberale partij, namelijk de Liberale Volksvereniging Help U Zelve Help U Zelve Help U Zelve (1880-1904) was een liberale vrijzinnige Antwerpse werkliedenvereniging. Ze ging op in de Liberale Volkspartij Help U Zelve. Deze bleef bestaan tot en met de Eerste Wereldoor... Lees meer . Vercoullie, die nochtans op de eerste plaats stond van de partijlijst, werd niet verkozen, waarna hij zich finaal terugtrok uit de politiek.

Vercoullieprijs

Kort na Vercoullie’s overlijden werd in april 1937 het grootste deel van zijn uitgebreide bibliotheek te Amsterdam openbaar verkocht ten voordele van de interuniversitaire Jozef Vercoullieprijs, die vanaf 1942 door de KVATL werd toegekend ‘ter bekroning van het beste, in de afgelopen vierjaarlijkse periode aan een onzer Belgische Universiteiten verdedigde doctorale proefschrift op het gebied van de strikt wetenschappelijke studie der Nederlandse filologie’. Later werd de prijs afwisselend toegereikt aan een proefschrift gericht op Nederlandse taalkunde en Nederlandse literatuurstudie. De laatste Vercoullieprijs werd uitgereikt in 2015. Sindsdien werd het systeem van vele Academieprijzen uitgaande van de KVATL vereenvoudigd en werd deze prijs geschrapt. Vandaag de dag zijn er twee aparte prijzen, namelijk een vierjaarlijkse prijs voor Taalkunde en een vierjaarlijkse prijs voor Literatuurstudie. Deze twee prijzen kunnen evenwel aan alle wetenschappelijke publicaties uitgereikt worden, en dus niet louter aan proefschriften zoals dat bij de Vercoullieprijs het geval was.