Fermont, Berten

Jeugd en studententijd

Berton Fermont was de zoon van een adjunct-stationschef van Antwerpen-Centraal. Fermont verloor op elfjarige leeftijd zijn moeder. Hij doorliep een deel van zijn lagere school in Wachtebeke, maar ging vanaf april 1919 naar het Onze-Lieve-Vrouwecollege in Antwerpen. Fermont was één jaar voor op zijn leeftijd en werd in het college lid van de collegebond van het Algemeen Katholiek Vlaamsch Studentenverbond Algemeen Katholiek Vlaamsch Studentenverbond (AKVS) Het Algemeen Katholiek Vlaams Studentenverbond (1903-1935) was de organisatorische vormgeving van de katholieke Vlaamse studentenbeweging: een jeugdbeweging met plaatselijke bonden van ka... Lees meer (AKVS), waarin toen ook Walter Bouchery Bouchery, Walter Walter Bouchery (1908-1961) was een Antwerpse advocaat, die achtereenvolgens actief was in de studenten- en jeugdbeweging (AKVS en AVNJ). Na de oorlog zou hij in de Vlaamse beweging voora... Lees meer , Frans Wildiers Wildiers, Frans Frans Wildiers (1905-1986) was een advocaat, redacteur en Vlaams-nationalistisch politicus. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was hij gouverneur van de provincie Antwerpen. Na de oorlog was ... Lees meer , Jef de Belder en Jacques Boeynaems actief waren. In Wachtebeke was hij betrokken bij de werking van de plaatselijke studentenbond Ontwaakt, waarvan hij in 1927-1928 schatbewaarder was.

Na een succesvol ingangsexamen schreef Fermont zich in september 1928 in voor de eerste kandidatuur burgerlijk ingenieur op de Franse taalrol (Génie civil) van de Gentse universiteit. Hij werd lid van het Algemeen Vlaamsch Hoogstudentenverbond Algemeen Vlaamsch Hoogstudentenverbond (AVHV) Het Algemeen Vlaamsch Hoogstudentenverbond (AVHV) was een overkoepeling voor Vlaamsgezinde studentenverenigingen van verschillende universiteiten, gesticht door Leuvense en Gentse Vlaamse... Lees meer (AVHV) en van het Sint-Thomasgenootschap Sint-Thomasgenootschap Het Sint-Thomasgenootschap was in 1897-1975 een godsdienstig genootschap in de Vlaamse universiteitssteden. De dominicaan Jules Callewaert voerde er de strijd aan voor de vernederlandsing... Lees meer van pater Jules Callewaert Callewaert, Jules Dominicaan Jules Laurentius Callewaert (1886-1964) verwierf bekendheid als flamingantisch predikant. Zijn sympathie voor het VNV deed hem aan het begin van de Tweede Wereldoorlog de colla... Lees meer , en had contact met Jozef Goossenaerts Goossenaerts, Jozef Jozef Goossenaerts (1882-1963) was een Vlaams-nationalistische duivel-doet-al, die gedurende meer dan een halve eeuw betrokken was bij uiteenlopende socioculturele, (partij)politieke en i... Lees meer . Op 15 maart 1929 raakte Fermont betrokken bij een vechtpartij tussen Vlaams-nationalistische en Franstalige studenten. Hij werd samen met een studiegenoot voorwaardelijk veroordeeld tot één maand en acht dagen. Hij bekende een Franstalige student die op de grond lag, met een stok te hebben geslagen en een agent die de man wou bijspringen, te hebben uitgescholden. De academische raad schorste Fermont voor één maand, waardoor hij niet kon deelnemen aan de tweede zittijd.

In de jaren 1930-1931 komt Fermonts naam niet voor op de rol van de Rijksuniversiteit. Hij bleef actief in de studentenbond van Wachtebeke. In die jaren moet hij ook betrokken zijn geweest bij de Antwerpse Vlaamsch-Nationale Wacht Vlaamsch-Nationale Wachten De Vlaamsch-Nationale Wacht(en) waren Vlaams-nationale groeperingen die in de jaren 20 voornamelijk in Antwerpen manifestaties beschermden en propagandistische meetings organiseerden. ... Lees meer .

Dienstweigering en gevangenneming

Naar het voorbeeld van Lode van Dyck Van Dyck, Lode (1911-1977) Lees meer weigerde Fermont op 17 augustus 1931 zijn militaire dienstplicht te vervullen vanuit een felle anti-Belgische motivering (zie Dienstweigering Dienstweigering Van het eind van de jaren 1920 tot het midden van de jaren 1930 weigerden een aantal Vlaamse jongeren hun militaire dienstplicht te vervullen uit protest tegen de taalverhoudingen in Belg... Lees meer ). Zo schreef hij op 25 juli 1931 in een brief aan minister van landsverdediging Henri Denis Denis, Henri Henri Denis (1877-1957) verzette zich als minister van Landsverdediging tegen een nieuwe taalregeling in het leger. Lees meer dat ‘de Belgische staat de Vlaamse volksgemeenschap haar rechten onthoudt’. De Antwerpse krijgsraad veroordeelde hem op 22 september 1931 tot vier maand gevangenis, een straf die hij uitzat in Antwerpen. Advocaat Leo Scheere Scheere, Leo Leo Scheere (1895-1963) was advocaat en katholiek politicus voor achtereenvolgens de KCVV / KVV, het Vlaamsche Front en de CVP. Daarnaast was hij van 1936 tot 1959 actief in de Bond der K... Lees meer nam de verdediging op zich. Fermont kwam vrij op 25 december 1931, maar weigerde opnieuw militaire dienst. Hij werd gearresteerd op 4 januari 1932 en overgebracht naar de gevangenis in Sint-Gillis. De krijgsraad van Brabant veroordeelde hem op 15 maart 1932 tot twee jaar, een vonnis dat door het krijgshof op 26 april 1932 werd bevestigd. Scheere verdedigde hem voor het eerst met antimilitaristische argumenten (zie Pacifisme Pacifisme Binnen de Vlaamse beweging leefden van meet af aan antimilitaristische sentimenten. Vanaf 1914 radicaliseerden deze tot een pacifistische tendens. Aan de basis ervan lag niet alleen een a... Lees meer ).

In de gevangenis van Sint-Gillis werd Fermont maandenlang op regelmatige basis bezocht door Nestor Gerard Gerard, Nestor Nestor Gerard (1897-1996) documenteerde als fotograaf vanaf het interbellum tot het eind van de jaren 1960 het reilen en zeilen van de Vlaamse beweging. Hij engageerde zich in het begin v... Lees meer , die erin slaagde zich bij de gevangenisdirectie voor te doen als zijn voogd. Hij verzorgde Fermonts contact met de buitenwereld, hield hem op de hoogte van de ontwikkelingen in de Vlaamse beweging, bezorgde hem lectuur en cursussen en smokkelde brieven en artikelen buiten. Zo kon Fermont een tiental artikelen publiceren in De Schelde De Schelde (1919-1936) Lees meer , waarin hij zijn dienstweigering motiveerde. Zijn betoog situeerde zich aanvankelijk in een fel anti-Belgisch Vlaams-nationalisme, maar vertoonde gaandeweg ook antimilitaristische en pacifistische invloeden. Fermont uitte ook zijn bezorgdheid over de verdeeldheid in de Vlaamse beweging. Met name op het Verbond van Dietsche Nationaal Solidaristen Verbond van Dietsche Nationaal Solidaristen (Verdinaso) Het Verbond van Dietsche Nationaal Solidaristen (Verdinaso) (1931-1941) was een fascistisch geïnspireerde beweging onder leiding van Joris van Severen, die een staats- en maatschappijherv... Lees meer (Verdinaso) had hij scherpe kritiek, omdat het zich distantieerde van dienstweigeraar Van Dyck.

Overlijden en herdenking

In de gevangenis in Sint-Gillis, waar ook de dienstweigeraars Willem de Baere en Jan Thielemans een verlamming opliepen, werd Fermont ernstig ziek, maar hij weigerde de Franstalige dokter te spreken die hem had uitgescholden voor landverrader. Na bemiddeling van Hendrik Borginon Borginon, Hendrik Hendrik Borginon (1890-1985) was lid van de leiding van de Frontbeweging en Vlaams-nationalistisch politicus in de Frontpartij en het Vlaamsch Nationaal Verbond. Tijdens de bezetting fung... Lees meer werd de doodzieke Fermont op 8 oktober 1933 op eigen verantwoordelijkheid naar huis gezonden. Daar stelde dokter Gustaaf Schamelhout Schamelhout, Gustaaf Gustaaf Schamelhout (1869-1944) was een arts die zich ook cultureel engageerde. Vooral na de Eerste Wereldoorlog ontpopte hij zich tot een expert in de antropologie en rassenkunde. Die in... Lees meer een verregaande tuberculose vast. Twee weken later stierf Fermont in het bijzijn van zijn vader, Nestor Gerard en August Borms Borms, August August Borms (1878-1946) speelde een prominente rol in de activistische collaboratie tijdens de Eerste Wereldoorlog en groeide nadien uit tot hét symbool van de amnestiebeweging, die een ... Lees meer . Na zijn dood verwierf Fermont een martelaarsstatus binnen het Vlaams-nationalisme. Gerard nam de organisatie op zich van zijn begrafenis op 26 oktober 1933 op het Schoonselhof Schoonselhof Het Schoonselhof is een begraafplaats in de stad Antwerpen. Als laatste rustplaats van tal van culturele en politieke boegbeelden van de Vlaamse beweging speelt de begraafplaats een bijzo... Lees meer en gaf Albert Poels Poels, Albert (1903-1984) Lees meer de opdracht om een grafmonument te vervaardigen, dat één jaar later werd onthuld.

Fermonts herdenking werd een symbool van zeldzame eensgezindheid binnen het Vlaams-nationalisme, aangezien gematigde en radicale Vlaams-nationalisten onverdeeld samenkwamen bij zijn graf. Vanaf 1933 werden er in intieme kring toespraken gehouden door onder meer Jeroom Leuridan Leuridan, Jeroom Jeroom Leuridan (1894-1945), leraar en advocaat, was van 1929 tot 1944 parlementslid van het Vlaams Nationaal Verbond (VNV), en vanaf 1934 VNV-gouwleider van West-Vlaanderen. Hij was een ... Lees meer (1934). Vanaf 1937 organiseerde het Berten Fermont-Herdenkingscomité (BFHC) de hulde. Voor de oorlog waren het Verbond der Vlaamse Oud-strijders Verbond VOS (VOS) Het Verbond der Vlaamse Oud-Strijders (VOS), opgericht in 1919, was een flamingantische vereniging voor oud-strijders van de Eerste Wereldoorlog, die in de loop van het interbellum tot ee... Lees meer -Antwerpen, de Katholieke Jongeren Vredes-Aktie Katholieke Jongeren Vredesactie (KJVA) Lees meer (KJVA), de Vlaamsche Jongeren Vredes-Aktie Vlaamsche Jongeren Vredes-Aktie (VJVA) Lees meer en de War Resisters International bij de herdenkingen betrokken. De KJVA was de feitelijke organisator. De zesde herdenking (1938), waarop VOS-voorzitter Germain Lefever Lefever, Germain Lees meer sprak, werd druk bijgewoond.

Tijdens de mobilisatie van 1939 werd de hulde verboden. Afgezien van het eerste oorlogsjaar liet de Duitse bezetter de Fermont-herdenkingen zonder beperking doorgaan. De Dietsche Militie – Zwarte Brigade Dietsche Militie – Zwarte Brigade (DM-ZB) De Dietsche Militie-Zwarte Brigade was de militie van de Eenheidsbeweging-VNV (1941-1943), in november 1943 herdoopt tot Dietsche Militie (1943-1944). Lees meer en de Vlaamsche Wacht Vlaamsche Wacht De Vlaamsche Wacht (1941-1944) was een collaborerende paramilitaire formatie tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ze werd ingezet in België als hulptroep van het bezettingsleger. Lees meer waren in uniform aanwezig. In 1941 bestond het comité uit Albert Eyckerman Eyckerman, Albert Albert Eyckerman (1915-1998) was een Vlaamsgezinde, pacifistisch georiënteerde militant bij achtereenvolgens de Katholieke Jongeren-Vredes-Aktie en het VOS, die onder meer instond voor de... Lees meer , Hubert Peeters en voorzitter Aloïs Lagast, ex-KJVA'ers die kozen voor de collaboratie Collaboratie Collaboratie verwijst naar de samenwerking met de bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog, in casu van het Vlaams-nationalisme en een deel van de Vlaamse beweging. Lees meer .

Na vier discrete herdenkingen werd in 1948 weer een echte plechtigheid georganiseerd. In 1950 werd Gerard voorzitter van het BFHC. Op de herdenkingen werden toespraken gehouden door een gevarieerde en geenszins exclusief Vlaams-nationalistische groep sprekers, zoals onder meer Jean van Lierde, Karel Dillen Dillen, Karel Karel Dillen (1925-2007) was, na een aanloop als radicaal Vlaams-nationalistisch spreker en publicist, de oprichter en eerste volksvertegenwoordiger van het Vlaams Blok. Hij zetelde in de... Lees meer , Frans van der Elst Van der Elst, Frans Frans van der Elst (1920-1997) was repressieadvocaat, medestichter van de Volksunie en voor die partij twintig jaar voorzitter (1955-1975) en bijna dertig jaar parlementslid (1958-1985).... Lees meer , Edmond van Dieren Van Dieren, Edmond Edmond van Dieren (1879-1961) was een advocaat en een gematigd Vlaams-nationaal en onafhankelijk politicus. Hij was een pleitbezorger van de hereniging van Vlaamse katholieken en Vlaams-n... Lees meer , Pater Achille Delaere, Walter Opsomer Opsomer, Walter Jurist Walter Opsomer (1904-1987) was in de jaren 1950 en 1960 actief in het niet partijpolitiek gebonden flamingantische middenveld. Lees meer , Renaat Merecy Merecy, Renaat Renaat Merecy (1909-1987) was een Vlaamsgezinde socialist, die als overtuigde vrijzinnige een fervente verdediger was van het rijksonderwijs, waarin hij gedurende heel zijn beroepsloopbaa... Lees meer en Paul Daels Daels, Paul Paul Daels (1921-1989) werd na de Tweede Wereldoorlog voorzitter van de Vlaamse Volksbeweging en van het IJzerbedevaartcomité. Ook was hij medeoprichter van het Overlegcentrum van Vlaamse... Lees meer . Het BFHC begon te ijveren voor een statuut voor gewetensbezwaarden en in 1958 werd een amnestie-actie op touw gezet. In de jaren 1960 probeerde het BFHC zijn ideeëngoed af te stemmen op de actualiteit om een jongere generatie aan te spreken. Op de herdenkingen kwamen thema’s zoals de problematiek van de derde wereld en de atoombewapening aan bod. Het BFHC raakte bovendien betrokken bij de pacifistische mars San Francisco-Moskou.

In 1973 brak Gerard met het BFHC omdat hij het te links-pacifistisch vond. Er ontstond een polemiek over de ideologische invulling van Fermonts dienstweigering, onder meer in de tijdschriften van Were Di Were Di Were Di vzw was een radicaal Vlaams-nationalistische actiegroep die vooral met haar tijdschrift Dietsland Europa het rechts-nationalistische gedachtengoed verspreidde in de jaren 1960 tot... Lees meer ( Dietsland Europa Dietsland Europa Het tijdschrift Dietsland Europa was het blad van de Jong Nederlandse Gemeenschap en later van Were Di. Het verdedigde radicaal Vlaamse, Groot-Nederlandse en extreemrechtse standpunten en... Lees meer ) en VOS (Malpertuus). Volgens onder meer Gerard, Jos Vinks Vinks, Jos De Vlaamse publicist Jos Vinks (1920-2000) was redacteur en hoofdredacteur van verschillende bladen. Daarnaast was hij medestichter en voorzitter van de Vereniging van Vlaams-Nationale Au... Lees meer en Jan Keustermans Keustermans, Jan Jan Keustermans (1917-2009) trad tijdens de Tweede Wereldoorlog op als afdelingsleider van het VNV in Ekeren en was actief bij de Dietsche Militie – Zwarte Brigade, waarvoor hij nadien w... Lees meer had Fermonts dienstweigering louter met anti-Belgische en Vlaams-nationalistische overwegingen te maken gehad. Eyckerman daarentegen beweerde dat een antimilitaristische en pacifistische overtuiging op zijn minst even belangrijk was geweest. Advocaat Jan de Vil, een schoolvriend van Fermont, omschreef hem als een echte pacifist, die geloofde in lijdzaam verzet en Ghandi bewonderde. Vanwege het beperkte aantal brieven en artikels dat Fermont heeft nagelaten, blijft het echter moeilijk om zijn beweegredenen volledig te achterhalen.