De Meivisch

Oprichting

De kunstenaarsgroep De Meivisch ontstond in de loop van mei en juni 1943 en bleef tot de bevrijding van België actief. Drijvende kracht was Bert Peleman Peleman, Bert Bert Peleman (1915-1995) was tijdens de Tweede Wereldoorlog diensthoofd bij de Dietsche Militie-Zwarte Brigade, waarvoor hij vijf jaar gevangen zat. Na de oorlog was hij vooral actief in ... Lees meer , dichter en radioreporter bij Zender Brussel Zender Brussel Zender Brussel (1940-1944) was een collaborerend Vlaams Radio-instituut tijdens de Tweede Wereldoorlog. Lees meer en stormleider bij de Dietsche Militie-Zwarte Brigade Dietsche Militie – Zwarte Brigade (DM-ZB) De Dietsche Militie-Zwarte Brigade was de militie van de Eenheidsbeweging-VNV (1941-1943), in november 1943 herdoopt tot Dietsche Militie (1943-1944). Lees meer . De Meivisch genoot financiële steun van de Duitse Propaganda-Abteilung en van anonieme mecenassen. Hierdoor kon de kunstenaarsvereniging in volle oorlog een grote bedrijvigheid aan de dag leggen.

De Meivisch verenigde diverse kunsttakken: schrijvers, schilders, beeldhouwers, componisten en dansers. De betrokken kunstenaars waren actief in de politieke collaboratie Collaboratie Collaboratie verwijst naar de samenwerking met de bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog, in casu van het Vlaams-nationalisme en een deel van de Vlaamse beweging. Lees meer en de culturele Nieuwe Orde. Ze kwamen uit verschillende gelederen, met een overwicht van het Vlaamsch Nationaal Verbond Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV) Het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV) (1933-1945) was een rechts-radicale Vlaams-nationalistische partij die tijdens de Tweede Wereldoorlog collaboreerde met de Duitse nationaalsocialistis... Lees meer (VNV). Aansluitend bij zowel de traditie van de romantische Vlaamse beweging als de nationaalsocialistische verheerlijking van de heimat wilde de groep de natuurpracht en de folklore van de eigen streek in Klein-Brabant herontdekken. Aan de leden werd gevraagd om in hun discipline hulde te brengen aan de Schelde. De kernspreuk van De Meivisch riep op tot verbondenheid aan volk en land: ‘Der vaderen stroom getrouw!’ Het initiatief kwam niet aan de Schelde zelf tot stand, maar in Brussel. Peleman vond meteen enthousiaste medestanders in de fotograaf Willy Kessels Kessels, Willy Willy Kessels (1898-1974) verwierf tijdens het interbellum vooral bekendheid vanwege zijn fotografie in dienst van uiteenlopende politieke strekkingen, zoals het Verdinaso en Rex, maar oo... Lees meer (geboren in Dendermonde) en Filip de Pillecyn De Pillecyn, Filip Filip de Pillecyn (1891-1962) was schrijver en journalist voor onder meer De Standaard en het satirische, pluralistische blad Pallieter. Hij speelde een leidende rol in de Frontbeweging e... Lees meer (geboren in Hamme), directeur-generaal van het middelbaar onderwijs. De Pillecyn werd de voorzitter. De naam ‘Meivisch’ verwees naar legenden over vissen die in mei massaal uit de Noordzee de Schelde kwamen opgezwommen en de stroom een elektrische gloed gaven. Volgens het bijgeloof van de vissers hadden ze de rivier behekst. De vis symboliseerde verder de vruchtbaarheid en de oerkracht van de natuur. Een bijproduct van de oorlog was dat de industrie aan de Schelde grotendeels stilviel, het water opklaarde en de grotendeels verdwenen meivis in de door de kunstenaars geliefde Schelde terugkeerde.

Collaboratie- en Duitsgezind?

Was het initiatief een breuk met de collaboratie en een terugkeer naar een zuiver culturele beleving van de eigen Vlaamse identiteit, nadat de Duitse overwinningskansen waren geslonken? Die vraag vormt nog steeds het voorwerp van onderzoek, maar er zijn verschillende indicaties dat De Meivisch en haar leden de bezetter en het nationaalsocialisme wel degelijk genegen bleven. De Scheldestreek maakte in de retoriek van de vereniging deel uit van een groter, Germaans geheel. Volgens die retoriek was de Schelde (naast de Maas en de Rijn) een van de drie grote rivieren van de delta (het teken van het VNV), die Vlaanderen tijdens de oorlog zowel met Duitsland Duitsland & Vlaanderen Van de eerste helft van de 19de eeuw tot 1945 stond het Duitse beeld van Vlaanderen in het teken van etnisch-culturele verbondenheid. Die romantische perceptie leefde vooral bij een beper... Lees meer als het veroverde Nederland Nederland Nederland is met Vlaanderen verbonden door de economische infrastructuur, de taal en de geschiedenis. Vanaf eind 18de eeuw kreeg die verbondenheid in taal en cultuur op uiteenlopende mani... Lees meer verbond. Bovendien bleef de financiële steun van de Propaganda-abteilung aan De Meivisch ook na de opstartfase duren, met onder andere subsidies voor een dichtbundel en een film over het Scheldeland.

Activiteiten

Kameraadschap onder de kunstenaars en natuurgenot stonden bij De Meivisch centraal. De vereniging bood de kunstenaars buiten de officiële Kultuurdagen gelegenheid tot informele netwerking. De Meivisch beschikte over een ‘heem’ in Bornem en een clublokaal in Brussel voor de wintermaanden. Daartussen werd de brug geslagen ‘tussen stad en stroom, tussen volk en cultuur’. Met twee kunstenaarsweekends in de zomer 1943 ronselde De Meivisch vaste leden. Het eerste weekend (26 en 27 juni) vond plots aan de Scheldeboorden in Temse. Een boottocht bracht de deelnemers naar het graf van Emile Verhaeren Verhaeren, Emile Emile Verhaeren (1855-1916) was een Vlaams-Belgische Franstalige auteur die zich als dichter onderscheidde door de sociale inslag van zijn poëzie, maar als poète flamand beroemde hij zic... Lees meer . Aan het slot van het weekend vertrok er een huldetelegram naar August Borms Borms, August August Borms (1878-1946) speelde een prominente rol in de activistische collaboratie tijdens de Eerste Wereldoorlog en groeide nadien uit tot hét symbool van de amnestiebeweging, die een ... Lees meer . Albert Moortgat, brouwer en VNV-burgemeester van Breendonk, steunde het weekend met gratis vaten Duvel. Het tweede weekend (14 en 15 augustus) kende een gelijkaardig verloop met een ontvangst door het Gemeentebestuur van Bornem, een bezoek aan de tentoonstelling Klein Brabant en een kransneerlegging aan het gedenkteken van de Boerenkrijg Boerenkrijg De Boerenkrijg is de benaming van een korte, verloren opstand in het najaar van 1798 tegen het Franse regime, die door toedoen van Hendrik Conscience en anderen uitgroeide tot een invloed... Lees meer . Hoogtepunt was de oprichting van de ‘Meivischstaak’ in een inham in de Schelde in Bornem: een 6 meter hoge betonnen paal versierd met vier emblemen: hamer en beitel voor de beeldhouwers, een harp voor de musici, een boek en veer voor de schrijvers en een palet voor de schilders. Bovenaan prijkte een metalen meivis die als windwijzer fungeerde. Het was een ontwerp van Edgard van Mechelen (alias Gard), die met heroïsche weergaven van de Dietsche Militie - Zwarte Brigade en de Vlaamse SS-soldaten aan het Oostfront vanaf eind 1942 een van de vaste tekenaars was geworden van het VNV-weekblad De Nationaal-Socialist De Nationaal-Socialist De Nationaal-Socialist (1941-1944) was het weekblad van de collaborerende Eenheidsbeweging-VNV. Lees meer . De VIVO Vlaamsch Instituut voor Volksdans en Volksmuziek (VIVO) Het Vlaamsch Instituut voor Volkskunst werd opgericht in 1935 en ijverde voor een grotere waardering van Vlaamse kleinkunst en dans. Tijdens de Tweede Wereldoorlog raakte het VIVO betrokk... Lees meer -groep De Karrekiet danste rond de staak. De Pillecyn beklemtoonde in zijn toespraak aan de Meivischstaak de lotsverbondenheid met Duitsland. Het was de taak van de kunstenaar ‘het heimatland sterker in zijn werk te doen voelen’:

Dit brengt geen kleinheid met zich: de Schelde trekt naar het Noorden en ook onze bestemming ligt in die richting. De windwijzer van de Meivischstaak weze dus geen symbool voor ons. Wat er ook moge gebeuren, het Scheldeland is geen land van knechten maar van heersers.

De opname van de eerste definitieve leden volgde op 21 november 1943, tijdens de planting van vier populieren rond de Meivischstaak. De gezellen spraken rond een oud vissersnet de getrouwheidsformule uit. Ze verbonden zich ertoe in hun werk ‘de heerlijkheid van het Scheldeland’ gestalte te geven. In het boek De Meivisch zwom voorbij (1944) omschreef Peleman de opdracht van de groep als volgt: ‘In een geest van bezinning en Germaansche zielsgebondenheid aan de kracht der natuurelementen, zal de dichter met den toondichter, de schilder met den beeldhouwer in dit heem en dit land vertoeven.’

Dankzij de financiële steun en de politieke connecties was de oogst aan Schelde-kunst groot, met onder andere de documentaire van Flandria Film Flandria Film Lees meer Schoon Scheldeland naar een scenario van Peleman op muziek van Reimond Keldermans, het gelijknamige boek met een bloemlezing uit de Scheldeliteratuur en foto’s van Kessels en Hendrik Selleslags, Scheldeliederen van Armand Preud’homme, schilderijen van onder anderen Prosper de Troyer De Troyer, Prosper Prosper de Troyer (1880-1961) maakte in het interbellum een bewogen evolutie door van avant-garde naar volkse kunst. Door zijn stilistische veranderingen heen vormden het Vlaams-national... Lees meer , Tony en Ben van Os en Edgard Van Mechelen, gedichten van onder anderen Albe, René Verbeeck en Karel Vertommen Vertommen, Karel Germanist Karel Vertommen (1907-1991) was een katholieke en Vlaams-nationalistische toneelauteur, dichter en medewerker van tal van culturele periodieken. Lees meer en euritmische dans van Elza Darciel Dewette, Elza (pseudoniem Elza Darciel) De Vlaamsgezinde choreografe Elza Dewette (1903-1998), beter bekend als Elza Darciel, leidde een artistiek vernieuwende balletgroep, die in haar streven naar een moderne Vlaamse danskunst... Lees meer .

De Meivisch ging met de steun van de Duitse bezetter zingend ten onder. Volgens de naoorlogse getuigenis van Peleman vond een eerste groepstentoonstelling plaats in september 1944 in de Antwerpse feestzaal aan de Eiermarkt. Een dag na de opening door oorlogsschepen van cultuur Odiel Daem Daem, Odiel Odiel Daem (1907-1956) was een Vlaams politicus en voorzitter van Rex-Vlaanderen van 1939 tot 1941. Na de oprichting van de Eenheidsbeweging-VNV werd hij benoemd tot schepen van Schone Ku... Lees meer en schilder Frans Mertens werd het bevrijdingsoffensief in Antwerpen ingezet.