Martens, Adriaan

Adriaan Martens was de zoon van een liberaal gezinde sluiswachter. Bevorderingen van zijn vader leidden voor het gezin tot een verhuizing naar Gent, vandaar naar Antwerpen en vervolgens weer naar Gent. Middelbaar onderwijs volgde Martens aan het Antwerpse atheneum, waar Pol de Mont De Mont, Pol Pol de Mont (1857-1931) was een dichter, essayist, folklorist, journalist, kunstcriticus en redenaar. In al zijn activiteiten gaf hij de Vlaamse strijd absolute prioriteit. Decennialang w... Lees meer een van zijn leraren was. In de kringen rond de in deze school actieve Vlaamsche Bond Vlaamsche Bond De Vlaamsche Bond was een Vlaamsgezinde en vrijzinnige scholierenvereniging, opgericht in 1901 aan het Koninklijk Atheneum in Antwerpen, met antiburgerlijke trekken. De vereniging was ond... Lees meer , waarvan hij een tijdlang voorzitter was, ontwikkelde Martens zich tot een vrijzinnige flamingant.

Student

Dat engagement zette Martens verder tijdens zijn geneeskundestudies aan de Gentse universiteit Hoger onderwijs in Gent Met de vernederlandsing in 1930 als hoogtepunt is de Gentse universiteit een belangrijk strijdpunt geweest in de Vlaamse beweging. Van het Latijn uit 1817 tot het Engels van vandaag: het ... Lees meer , waar hij intensief betrokken was bij de strijd voor de vernederlandsing van deze academische instelling. In 1907 trad hij toe tot de Tweede Vlaamse Hogeschoolcommissie Vlaamse Hogeschoolcommissies Van 1896 tot de realisatie ervan in 1930 organiseerden vijf opeenvolgende hogeschoolcommissies het studiewerk over en de propaganda voor de vernederlandsing van de Gentse universiteit. Zo... Lees meer . Hij organiseerde ook meetings in verband met dit centrale strijdpunt van de Vlaamse beweging in de jaren vóór de Eerste Wereldoorlog Eerste Wereldoorlog De Vlaamse beweging is fundamenteel getekend door de Eerste Wereldoorlog. De oorlog maakte een verregaande democratisering onafwendbaar, met wezenlijke gevolgen voor het politieke draagv... Lees meer en ging erover spreken in steden en dorpen.

Martens was aanvankelijk penningmeester en vervolgens van 1909 tot 1912 voorzitter van ’t Zal Wel Gaan 't Zal Wel Gaan Taalminnend Studentengenootschap't Zal Wel Gaan is een Gentse Vlaamsgezinde en vrijzinnige studentenvereniging en de oudste nog bestaande studentenvereniging van Vlaanderen. Lees meer . Hij publiceerde in de jaarlijkse almanakken van deze Gentse vrijzinnige flamingantische studentenvereniging en was ook enige tijd lid van een afsplitsing ervan, de groep Ter Waarheid Ter Waarheid De Gentse studentenkring Ter Waarheid ontstond eind 1904 als een afsplitsing van het liberale studentengenootschap ’t Zal Wel Gaan. De groep combineerde radicaal-flamingantische met maats... Lees meer .

In 1912 nam Martens een huisartsenpraktijk over in Deinze, waar hij datzelfde jaar een afdeling van het Rode Kruis oprichtte en een actieve rol opnam in het liberale verengingsleven. Datzelfde jaar trouwde hij met een dochter van de Gentse hoogleraar neerlandistiek Jozef Vercouillie Vercoullie, Jozef-Frederik Jozef-Frederik Vercoullie (1857-1937) was een Vlaamse filoloog, politicus voor de Liberale Partij en voorzitter van het Willemsfonds (1919-1937). Hij wordt beschouwd als de grondlegger va... Lees meer , net als hij een Vlaamsgezinde liberaal. Het huwelijk zou kinderloos blijven. Ondertussen volgde Martens bijscholingen interne geneeskunde in Frankrijk en Duitsland.

Van het activisme tot de Uitdovingswet

Tijdens de Eerste Wereldoorlog koos Martens voor het activisme Activisme Het begrip activisme verwijst naar de fractie van flaminganten die tijdens de Eerste Wereldoorlog bereid was om politiek of anderszins samen te werken met de Duitse bezetter en financiële... Lees meer en sloot hij zich aan bij Jong-Vlaanderen Jong-Vlaanderen (1914-1918) Jong-Vlaanderen (1914-1918) was een in Gent opgerichte activistische drukkingsgroep, die tijdens de Eerste Wereldoorlog een radicaal Vlaams-nationalistisch en anti-Belgisch politiek progr... Lees meer . Hij werd lid van de Raad van Vlaanderen Raad van Vlaanderen (1917-1918) De Raad van Vlaanderen (1917-1918) was een activistisch marionettenparlement tijdens de Eerste Wereldoorlog, dat onderdeel was van de Duitse plannen om in Vlaanderen een blijvende invloed... Lees meer en hoogleraar aan de door de Duitse bezetter vernederlandste Gentse universiteit (Von Bissinguniversiteit). In 1918 maakte hij zowel deel uit van een delegatie van Gentse professoren naar Duitsland als van een groep activisten die onder Duitse supervisie het IJzerfront bezochten. Bij de oprichting in augustus van dat jaar werd hij aangesteld als lid zonder portefeuille van de Commissie van Zaakgelastigden Commissie van zaakgelastigden De Commissie van Zaakgelastigden (1918) was een activistisch bestuursorgaan dat de Duitse bezetter adviseerde. De commissie werd in de zomer van 1918 ingesteld, ter vervanging van de afge... Lees meer . In 1920 werd hij vanwege dat alles door de Belgische justitie veroordeeld tot de doodstraf.

Ondertussen waren Martens en zijn echtgenote - samen met de gezinnen van zijn collega’s-professoren geneeskunde Reimond Speleers Speleers, Reimond De Vlaams-nationalistische oogarts Reimond Speleers (1876-1951) collaboreerde in de Eerste en de Tweede Wereldoorlog. Hij trad in 1940 in de hoogste VNV-leiding. Zowel na de Eerste als na... Lees meer en Hendrik Schönfeld (1878-1924) - in november 1918 gevlucht naar het Nederlandse Katwijk aan Zee. Hij trad toe tot het Vlaamsch Comité Vlaamsch Comité Het Vlaamsch Comité (1918-1919) werd opgericht om enerzijds de gemeenschappelijke politieke doeleinden van het activisme op het internationale forum aan bod te brengen en anderzijds de ma... Lees meer , dat met Duitse steun de financiële en materiële belangen van de voormalige activisten behartigde.

Martens behaalde via een verkort traject het Nederlandse artsendiploma aan de Rijksuniversiteit Leiden. In 1920 vestigde hij zich als internist in Middelburg, waar hij twee jaar later door het stadsbestuur werd aangesteld om in het plaatselijk ziekenhuis de afdeling interne geneeskunde op te starten.

Na de Uitdovingswet Uitdovingswet Lees meer (1929) keerde Martens terug naar België en ging hij in Astene wonen. In 1931 opende hij er een private polikliniek. Tot zijn patiënten behoorden Belgische politieke prominenten van uiteenlopende ideologische signatuur. Enkele jaren later liet de intussen  vermogende geneesheer vlakbij een grotere dieetkliniek bouwen. Het echtpaar Martens-Vercouillie woonde in de onmiddellijke omgeving in een modernistische villa naar een ontwerp van Henry van de Velde (1863-1957), met een tuin die was getekend door George Wachtelaer (1902-1984). Het koppel bracht een uitgebreide en gevarieerde verzameling schilderijen en beeldhouwwerken bij elkaar, met een bijzondere voorkeur voor Vlaamse kunstenaars Beeldende kunst De beeldende kunsten en de Vlaamse beweging onderhielden van 1830 tot vandaag een complexe en gelaagde relatie, die pendelde tussen gematigde sympathie, radicaal engagement en kritische a... Lees meer uit de 19de en de 20ste eeuw. Sinds zijn Gentse studententijd onderhield Martens contacten met een aantal (expressionistische) kunstschilders uit de Leiestreek.

De ‘zaak-Martens’

Nadat Martens op 7 november 1938 door de drieledige regering- Paul-Henri Spaak Spaak, Paul-Henri Paul-Henri Spaak (1899-1972) was een Franstalige socialistische politicus die een rol speelde in talrijke communautaire kwesties. Lees meer was benoemd tot een van de eerste leden van de nieuw opgerichte Koninklijke Vlaamse Academie voor Geneeskunde van België Koninklijke Academie voor Geneeskunde van België (KAGB) De Vlaamse Academie voor Geneeskunde van België, werd in 1938 door Frans van Cauwelaert opgericht vanuit een streven naar Vlaamse culturele autonomie. De Academie kende even moeilijkhede... Lees meer (KVAGB), ontstond daarover een hoogoplopende publieke discussie. Nederlands- en Franstaligen kwamen daarbij frontaal tegenover elkaar te staan. In het bijzonder Belgisch-nationale oud-strijdersverenigingen en Franstalige politici van liberale signatuur namen aanstoot aan Martens’ betrokkenheid bij het activisme tijdens de Eerste Wereldoorlog en het feit dat hij daarvoor nadien ter dood was veroordeeld.

De 'zaak-Martens' barstte los nog voor de benoeming door koning Leopold III van Saksen-Coburg, Leopold III Leopold III (1901-1983) werd aan de vooravond van en tijdens de Tweede Wereldoorlog het boegbeeld van een autoritaire stroming in de Belgische politiek. Zijn controversiële houding en mee... Lees meer ondertekend werd. Tijdens een bijzondere ministerrraad kapittelde de vorst de ministers over wat hij als een inbreuk op zijn prerogatieven beschouwde. Kort daarna, op 9 februari 1939, interpelleerden Franstalige liberale Kamerleden de regering en dwongen haar tot aftreden. Acht Vlaamse politici van socialistische en katholieke signatuur reageerden daarop met het Manifest van Antwerpen Manifest van Antwerpen Het Manifest van Antwerpen (februari 1939) kwam tot stand naar aanleiding van de controverse rond de oud-activist Adriaan Martens, wiens lidmaatschap van de pas opgerichte Koninklijke Vla... Lees meer . Daarin werd beklemtoond dat hun Franstalige collega’s zich niet behoorden in te laten met Vlaamse culturele aangelegenheden, en dat zij zeker niet het recht hadden om daaromtrent veto’s te formuleren.

Om incidenten te voorkomen bleef Martens weg uit de in een gespannen sfeer gehouden installatievergadering van de Academie. Ondertussen konden de drie regeringspartijen het niet eens worden over de zaak-Martens. Het kwam tot parlementsontbinding en vervroegde verkiezingen op 2 april 1939. Nog tijdens de verkiezingscampagne werd Martens van vele zijden gevraagd ontslag te nemen als academielid, om een eind te maken aan de controverse. De met hem bevriende Gentse hoogleraar Frank Baur Baur, Frank Frank Baur (1887-1969) was een journalist, criticus, hoogleraar en veelgevraagd redenaar. Lees meer was de woordvoerder van die strekking. Meer radicale Vlaamsgezinden, onder wie Hendrik Elias Elias, Hendrik Hendrik Elias (1902-1973) was een historicus en Vlaams-nationalistisch politicus die als leider van het Vlaamsch Nationaal Verbond collaboreerde met de Duitse bezetter tijdens de Tweede W... Lees meer , drongen aan dat hij in functie zou blijven. Uiteindelijk hield Martens de eer aan zichzelf en nam hij ontslag op de verkiezingsdag, tussen het moment van het sluiten van de kiesbureaus en dat van de bekendmaking van de uitslagen.

De oprichting van de KVAGB - in hetzelfde jaar als die van de Koninklijke Vlaamse Academie voor Wetenschappen, Letteren en Schone Kunsten van België Koninklijke Academie voor Wetenschappen, Letteren en Schone Kunsten van België (KAWLSKB) De Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten (KVAB) is een van de drie Vlaamse academiën, naast de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren en de... Lees meer - vormde een onderdeel van de wettelijke verankering van de culturele autonomie Culturele autonomie Lees meer in de tweede helft van de jaren 1930. Die was begonnen met de splitsing van het Nationaal Instituut voor Radio-omroep Nationaal Instituut voor de Radio-omroep (NIR) Lees meer (NIR) volgens taalgroepen in 1937, gevolgd door de oprichting van Vlaamse en Waalse cultuurraden Cultuurraden Tussen de oprichting van de Nederlandse Cultuurraad in 1937 en het communautaire Sint-Michielsakkoord van 1993 verwierf Vlaanderen via diverse tussenstadia steeds meer en uiteindelijk zo ... Lees meer in 1938. De betwistingen omtrent Martens waren bijgevolg meer dan een incident en toonden aan dat deze nieuwe realiteit voor sommigen moeilijk verteerbaar was.

De Tweede Wereldoorlog

Op 10 mei 1940, de dag van de Duitse inval in België, werd Martens door de rijkswacht gearresteerd op de terugweg van Brugge, waar hij in een hospitaal een medische ingreep had ondergaan. Onder bewaking moest hij wat later met zijn eigen auto via Rouen en Aurillac naar een interneringscentrum in het Zuid-Franse Le Vernet rijden. Daar ontmoette hij tal van landgenoten die er als verdachte en potentiële collaborateur op last van de Belgische staatsveiligheid met de zogeheten Spooktreinen Spooktreinen Het begrip Spooktreinen verwijst naar de wegvoering van 2000 tot 3000 verdachten door de Belgische staatsveiligheid in mei 1940. De verdachten, waaronder een aantal prominente Vlaams-nat... Lees meer naartoe waren gebracht. Eind juli was hij terug in Astene, waar Belgische militairen ondertussen behoorlijk huis hadden gehouden in zijn woning.

In augustus 1940 werd Martens aan de Gentse universiteit - in opvolging van de in 1939 met emeritaat gegane Hector De Stella (1869-1955) en mede onder Duitse druk - benoemd als hoogleraar interne geneeskunde. Diezelfde maand ondertekende hij de oproep ‘Naar een nieuwe volksbeweging’ van het in de collaboratie Collaboratie Collaboratie verwijst naar de samenwerking met de bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog, in casu van het Vlaams-nationalisme en een deel van de Vlaamse beweging. Lees meer gestapte Vlaamsch Nationaal Verbond Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV) Het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV) (1933-1945) was een rechts-radicale Vlaams-nationalistische partij die tijdens de Tweede Wereldoorlog collaboreerde met de Duitse nationaalsocialistis... Lees meer (VNV). Een jaar later sloot hij zich aan bij de zogeheten Eenheidsbeweging van het VNV. Tot dan was hij geen lid geweest van deze partij.

Na de dood van Reimond Tollenaere Tollenaere, Reimond Reimond Tollenaere (1909-1942) was een Vlaams-nationalistisch studentenleider in Gent en politicus in het VNV. Hij was parlementair (1936-1942) en propagandaleider. Hij stuurde het VNV in... Lees meer nam Martens het voorzitterschap op zich van een naar deze VNV-prominent en oostfronter Oostfronters Het begrip oostfronters duidt in de context van de geschiedenis van de Vlaamse beweging op Vlamingen die als vrijwilliger aan de zijde van Duitsland vochten tegen het Sovjetrussische Rod... Lees meer genoemde stichting. Die organisatie verleende financiële en materiële steun aan familieleden van gesneuvelde oostfronters.

Samen met Frans Daels Daels, Frans Frans Daels (1882-1974) vormde de spil van de Vlaamsgezinde organisaties aan het IJzerfront en groeide in het interbellum als voorzitter van het IJzerbedevaartcomité en voorvechter van N... Lees meer stond Martens in voor de verzorging van VNV-leider Staf de Clercq De Clercq, Staf Staf de Clercq (1884-1942) was een Vlaams-nationalistische politicus, die zijn politieke carrière begon als kamerlid voor de Frontpartij. Hij staat vooral bekend als stichter en eerste l... Lees meer toen die stervende was. Hij woonde ook zijn begrafenis bij. Martens was bovendien aanwezig toen SS-er Leonard Conti (1900-1945), Reichgesundheidsführer in nazi-Duitsland, op 23 juni 1941 een toespraak hield in de Aula van de Gentse universiteit. De aanleiding daartoe was de overdracht van het hospitaal van de Bijloke aan het Academisch Ziekenhuis. Als voormalig activist ontving Martens een schadevergoeding van de Bormscommissie Bormscommissie De Bormscommissie was een commissie die tijdens de Tweede Wereldoorlog schadevergoedingen uitkeerde aan door de Belgische overheid gestrafte activisten van de Eerste Wereldoorlog. Lees meer , maar dat geld betaalde hij vrijwel onmiddellijk terug.

1944-1968

Bij de bevrijding van België in september 1944 werd Martens ontslagen als hoogleraar, maar verder niet verontrust door justitie. Pas in juni 1945 werd hij gearresteerd. Martens nam René Victor Victor, René René Victor (1897-1984) was een advocaat en leverde een belangrijke bijdrage aan de vernederlandsing van het rechtsleven in Vlaanderen, voornamelijk via het Rechtskundig Weekblad en de v... Lees meer in de arm als advocaat.

De Brusselse krijgsraad veroordeelde Martens datzelfde jaar 1945 tot tien jaar gevangenisstraf, drie miljoen Belgische frank schadevergoeding en ontzetting uit zijn burgerlijke en politieke rechten. In juli 1948 werd hij voorwaardelijk vrijgelaten uit de gevangenis van Sint-Gillis-Brussel, waarna hij nog tot de lente van 1950 gedwongen verbleef in een psychiatrisch centrum in Sleidinge. In 1952 kon hij opnieuw beschikken over zijn onder sekwester geplaatste kapitaal en overige bezittingen.

Martens hervatte zijn medische praktijk in Astene, nu met de hulp van enkele assistenten. Hij bleef ook publiceren en deelnemen aan (internationale) wetenschappelijke congressen, in het bijzonder in verband met medische voedingsleer.

Adriaan Martens overleed aan een beroerte en werd gecremeerd in Ukkel. Vervolgens werd zijn as - samen met die van zijn enkele maanden voordien overleden vrouw - op 5 oktober 1968 bijgezet op de begraafplaats Campo Santo Campo Santo Campo Santo, de begraafplaats van Sint-Amandsberg, geniet faam als ‘de merkwaardigste van Vlaanderen’, als gevolg van de vele Vlaamsgezinde boegbeelden die er, te beginnen met Jan-Frans W... Lees meer in Sint-Amandsberg. Victor Leemans Leemans, Victor Victor Leemans (1901-1971) was een politiek en sociaaleconomisch theoreticus, die het gedachtegoed van de revolutie van rechts introduceerde in de Vlaamse beweging. Tijdens de Tweede Were... Lees meer sprak er de lijkrede uit.