Van Tichelen, Hendrik

Jeugd en onderwijsloopbaan

Van Tichelen werd geboren als oudste zoon in een onderwijzersgezin. Rond zijn geboorte distantieerden zijn ouders zich van de katholieke kerk Kerk De verhouding tussen Kerk en Vlaamse beweging vertoont historisch een tweevoudig beeld. Enerzijds waren de godsdienstige en de Vlaamsgezinde overtuiging innig verstrengeld en vormde de cl... Lees meer én van hun ruimere familie, en begonnen ze allebei een loopbaan in het stedelijk onderwijsnet. Een handicap aan zijn linkerbeen en tuberculose maakten dat Van Tichelen een groot deel van zijn jeugd binnenshuis doorbracht, en daar een liefde ontwikkelde voor jeugdboeken.

Hij doorliep een moeizame schoolcarrière, eerst in de Rijksmiddelbare school in de Eikenstraat waar de lessen grotendeels in het Frans verliepen en Van Tichelen zich ergerde aan een ‘Vlaamsonkundige directeur’. Na twee jaar stapte hij over naar het Rijksatheneum, waar hij onder andere les kreeg van Pol de Mont De Mont, Pol Pol de Mont (1857-1931) was een dichter, essayist, folklorist, journalist, kunstcriticus en redenaar. In al zijn activiteiten gaf hij de Vlaamse strijd absolute prioriteit. Decennialang w... Lees meer , en na alweer twee jaar naar het internaat van de Middelbare Rijksnormaalschool in Gent, waar Jozef Vercoullie Vercoullie, Jozef-Frederik Jozef-Frederik Vercoullie (1857-1937) was een Vlaamse filoloog, politicus voor de Liberale Partij en voorzitter van het Willemsfonds (1919-1937). Hij wordt beschouwd als de grondlegger va... Lees meer hem lessen Nederlands gaf.

Tussen 1904 en 1913 kreeg Van Tichelen aanstellingen in volksscholen in de Antwerpse havenbuurt, gevolgd door een vaste lesopdracht in de stedelijke normaalschool van Antwerpen van 1913 tot 1920. In 1905 sloot hij zich aan bij de liberale, Vlaamsgezinde onderwijsvereniging Diesterweg, waarbij hij eigen kinderversjes publiceerde in het ledentijdschrift Ons Woord. Een jaar later werd hij lid van de redactie en kwam hij via publicaties van Jan Ligthart en Theo Thijssen in aanraking met de Nieuwe Schoolbeweging, een internationale stroming die het kind centraal wilde stellen in het onderwijs, eerder dan de leerstof. In het spoor van deze vernieuwingsbeweging ontpopte Van Tichelen zich als een voorstander van een meer kunstzinnig taalonderwijs, met veel zin voor poëzie en vormgeving, weg van het bestaande aanbod van de als erg repetitief en hoogdravend ervaren leerboekjes en lesmethoden.

Promotor van Vlaamse jeugdliteratuur

1912 was voor Van Tichelen een sleuteljaar. Hij huwde met kleuterjuffrouw Celina Baptist, zijn kinderverzenbundel Van een Kleine Wereld, geïllustreerd door Edmond van Offel Van Offel, Edmond Edmond van Offel (1871-1959) was een Belgisch kunstschilder, illustrator, schrijver, dichter, graficus, boekbandontwerper en tekenaar. Hij is vooral bekend door zijn grafische ontwerpen v... Lees meer , werd bekroond door de Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde en hij startte een tijdschrift voor kinderen, Ons Kleine Volk. Die verscheen aanvankelijk als jeugdbijlage van het vrijzinnige tijdschrift De Nieuwe School, maar hij bouwde het in 1914 uit tot De Kleine Vlaming, een relatief goedkoop maandblad voor kinderen dat hij tot 1940 in eigen beheer uitgaf. Naast beschouwende stukken over jeugdlectuur en recensies, bevatte het blad veel poëzie en proza van jeugdauteurs. Van 1951 tot 1959 werd het tijdschrift opnieuw uitgegeven op initiatief van Leo van Tichelen, zijn jongste zoon en jeugdauteur, toen er echter al een sterke concurrentie van andere jeugdbladen en -bijlagen was ontstaan.

Voor Van Tichelen moesten kinder- en jeugdboeken in de eerste plaats een verzorgde vormgeving hebben, in tegenstelling tot nogal wat ‘pulpliteratuur’ uit zijn tijd. Ze moesten ook inhoudelijk op maat zijn van jonge lezers, en getuigen van een zeker inlevingsvermogen in hun leefwereld. In tegenstelling tot katholieke recensenten pleitte Van Tichelen voor een ideologisch neutrale jeugdliteratuur Jeugdliteratuur Jeugdliteratuur draagt al sinds haar ontstaan bij aan het doorgeven van waarden en normen; ook vaderlandsliefde kreeg daarbij een plek. Hoewel de Vlaamse jeugdliteratuur door de verfransi... Lees meer , waarin de levensbeschouwelijke of moraliserende achtergrond van de auteur niet sterk doorklonk. Kinderverhalen en tienerlectuur hoorden in een verzorgde taal te zijn opgesteld, maar mochten best fantasierijk, verrassend en kinderlijk zijn.

Hij promootte die goede kinderliteratuur ook rechtstreeks bij kinderen, via zijn contacten in Vlaamsgezinde liberale kringen, waarbij Van Tichelen tijdens de Eerste Wereldoorlog in het vaarwater van de Flamenpolitik Flamenpolitik Met het begrip ‘Flamenpolitik’ wordt verwezen naar de politiek die de Duitse bezetter voerde ten aanzien van de Vlaamse beweging tijdens de Eerste en de Tweede Wereldoorlog. Sommige aute... Lees meer terechtkwam (verder onderzoek over Van Tichelens houding en engagement tijdens de oorlog is evenwel aangewezen). Vanaf april 1915 organiseerde hij in de feestzaal van de liberale volkspartij Help U Zelve Help U Zelve Help U Zelve (1880-1904) was een liberale vrijzinnige Antwerpse werkliedenvereniging. Ze ging op in de Liberale Volkspartij Help U Zelve. Deze bleef bestaan tot en met de Eerste Wereldoor... Lees meer op donderdagnamiddagen een Nederlandstalig ‘Kinderuur’ met voordracht, toneel, zang en poppenspel voor de schoolgaande jeugd, later uitgebreid met voorleesuurtjes in weeshuizen en kinderafdelingen van ziekenhuizen. Het activistische dagblad Het Vlaamsche Nieuws Het Vlaamsche Nieuws Het Vlaamsche Nieuws was een Antwerps Duits-activistisch persorgaan, dat eerst onder de naam Vlaamsche Gazet – Het Laatste Nieuws verscheen. Het werd het belangrijkste activistische perso... Lees meer prees het Kinderuur op 3 december 1917 als bijzonder ‘sympathiek, omdat [het initiatief] meewerkt aan 't verrijken der gemoederen van Vlaanderen's toekomst.’ Tegelijk gaf de auteur aan dat Van Tichelen alle uitdrukkelijke propaganda uit zijn voorstellingen weerde, ‘wat door den aard der instelling en het kindergehoor volkomen wordt gewettigd.’ Het Kinderuur hield op te bestaan aan het eind van 1918, toen de ondersteunende liberale volkspartij Help U Zelve haar activiteiten staakte. Zijn oudste zoon Frits deed het concept tussen 1946 en 1953 herleven als BRT-uitzendingen.

Van Tichelen verlegde vanaf 1920 zijn aandacht naar het publiceren van verzamelingen en bloemlezingen voor kinderen, en vertaalde jeugdauteurs zoals Hans Christian Andersen, Richard von Vollmann-Leander en Charles Dickens in het Nederlands.

De kroon op het werk waren volgens Van Tichelen zelf zijn studies over Vlaamse en Nederlandse jeugdliteratuur. In 1928 bundelde Van Tichelen zijn inzichten, studies van subgenres en leeslijsten in het compendium Over boeken voor kinderen, dat hij herhaaldelijk herzag en uitbreidde als Voor het kinderboek in Vlaanderen (1931) en Over boeken voor kindsheid en jeugd (1952). Laatstgenoemde versie won de Prijs der Openbare Bibliotheken. Aan de basis van deze studies lag een uitgebreide verzameling jeugdboeken, die het echtpaar Van Tichelen in 1960 via Ger Schmook Schmook, Ger De Vlaamsgezinde socialist en cultuurflamingant Ger Schmook (1898-1985) was een pionier van de bibliotheekkunde in Vlaanderen. Hij verwierf bekendheid als conservator en later directeur v... Lees meer schonk aan de openbare bibliotheken van Antwerpen. In 2001 ging die collectie over naar de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience.

Antwerps School- en Onderwijsmuseum

In 1919 publiceerde Van Tichelen een brochure waarin hij pleitte voor de oprichting van een centrale voor leermiddelen,  onderwijskundige bijscholingen voor lesgevers en een centrale schooladministratie in Antwerpen. De liberale onderwijsschepen Karel Weyler Weyler, Karel De liberale politicus Karel Weyler (1870-1936) was onder meer partijvoorzitter, schepen in Antwerpen en gouverneur van Oost-Vlaanderen. Daarnaast speelde hij als Vlaamsgezinde jurist jare... Lees meer liet dat plan in 1920 goedkeuren door het Antwerpse college, en Van Tichelen werd benoemd tot conservator van dat Antwerps school- en onderwijsmuseum. Weyler liet vanaf 1918 het Antwerps onderwijspersoneel doorlichten op activistisch gedrag, waarbij Van Tichelen blijkbaar de toets doorstond. Na de liberale verkiezingsnederlaag in 1921 kon Van Tichelen ook rekenen op steun van Weylers socialistische opvolger Camille Huysmans Huysmans, Camille Camille Huysmans (1871-1968) was een Vlaamsgezinde socialistische politicus, die van 1933 tot 1940 burgemeester van Antwerpen was, tweemaal een ministerpositie bekleedde en een jaar lang ... Lees meer . Van Tichelen organiseerde namens het museum in september 1922 een tentoonstelling van onderwijsmateriaal in de stedelijke feestzaal op de Meir, en kreeg budgetten en personeel om in de Oude Beurs aan de Hofstraat zijn onderwijscentrale uit te bouwen.

Behalve een uitleendienst en een bibliotheek voorzag Van Tichelens initiatief van 1922 tot 1938 in een ruimte voor wisselende tentoonstellingen. Het ‘schoolmuseum’ kreeg onder andere navolging in Gent door Michel Thiery. In zijn memoires Een Blik Terug noemde Van Tichelen het evenwel ‘een lange en topzware periode’. In 1937 nam Van Tichelen daarom ontslag. Hij wijdde zich voortaan volledig aan kinder- en jeugdliteratuur. Eugeen Bosschaerts hield nog tot 1960 het onderwijsmuseum draaiend, waarna het de deuren sloot.