Weyler, Walter

Muzikant en musicoloog

Walter Weyler stamde uit een Antwerpse liberaal georiënteerde familie uit Antwerpen; zowel zijn grootvader als zijn vader verdienden de kost als gemeenteonderwijzer. Na middelbare studies Grieks-Latijn volgde Weyler notenleer aan het Conservatoire royal de Bruxelles en vervolgens viool (tweede prijs), contrapunt en fuga (eerste prijs) aan het Koninklijk Vlaams Muziekconservatorium Koninklijk Vlaams Conservatorium Antwerpen Het Koninklijk Conservatorium Antwerpen is een onderwijsinstelling voor dans, drama en muziek. In 1898 was het de eerste Nederlandstalige instelling voor hoger onderwijs in België. ... Lees meer (KVMC) te Antwerpen. Hij begon zijn carrière reeds tijdens zijn studies bij het orkest van de Koninklijke Maatschappij voor Dierkunde onder leiding van Flor Alpaerts Alpaerts, Flor Flor Alpaerts (1876-1954) was een Antwerpse componist en dirigent, die zich ontpopte als een invloedrijke promotor van het werk en gedachtegoed van Peter Benoit. Lees meer en vormde in 1927 samen met diens zoon, de pianist Jef Alpaerts en cellist André Felleman het Trio Alpaerts, dat aanzien verwierf met de uitvoering van werk van contemporaine Vlaamse componisten. In 1935 won hij de compositieprijs Albert de Vleeshouwer.

Tussen 1933 en 1936 studeerde hij kunstgeschiedenis en oudheidkunde aan de Gentse universiteit en promoveerde er bij professor Floris van der Mueren. In 1936 werd hij aan het KVMC benoemd tot leraar muziekgeschiedenis en in 1938 tot bibliothecaris. Datzelfde jaar stichtte hij samen met Jef Alpaerts en August Corbet het oude-muziekensemble Collegium Musicum Antwerpiense, dat focuste op werk van Vlaamse (Zuid-Nederlandse) componisten. Ook was hij als violist verbonden aan de Koninklijke Vlaamse Opera Vlaamse Opera De Antwerpse Opera, nu bekend als Opera Ballet Vlaanderen (OBV), werd opgericht in 1893 met als doel een podium te bieden voor nieuwe Vlaamse opera’s en Nederlandse vertalingen van gevest... Lees meer (KVO).

Als musicoloog deed Weyler vooral onderzoek naar de Vlaamse polyfonisten. Tussen 1937 en 1939 kon hij met een beurs van de Fondation Princesse Marie-José archiefonderzoek doen in Italië. Nadat hij er een spectaculaire operavoorstelling met ‘een orkest van 125 man en 800 koristen’ bijwoonde, raakte de musicus naar eigen zeggen vervuld met ‘vuur voor het fascisme, dat zoo iets kon verwezenlijken’ (aldus een krantenverslag over het Volk en Staat Volk en Staat Volk en staat (15 november 1936 - 3 september 1944) was een Vlaams-nationalistisch dagblad en orgaan van het Vlaamsch Nationaal Verbond. Het blad verscheen als opvolger van De Schelde (1... Lees meer -proces).

Collaboratie en repressie

Tijdens de Tweede Wereldoorlog Tweede Wereldoorlog De Tweede Wereldoorlog werd in Vlaanderen getekend door de onvoorwaardelijke collaboratie van het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV). De samenwerking met de bezetter en de bestraffing erva... Lees meer was Weyler actief in verschillende collaborerende Collaboratie Collaboratie verwijst naar de samenwerking met de bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog, in casu van het Vlaams-nationalisme en een deel van de Vlaamse beweging. Lees meer bewegingen en schreef voor tal van Vlaamse en Duitse Nieuwe Orde-bladen. In 1940 werd hij lid van het Vlaamsch Nationaal Verbond Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV) Het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV) (1933-1945) was een rechts-radicale Vlaams-nationalistische partij die tijdens de Tweede Wereldoorlog collaboreerde met de Duitse nationaalsocialistis... Lees meer (VNV) en de Dietsche Militie-Zwarte Brigade Dietsche Militie – Zwarte Brigade (DM-ZB) De Dietsche Militie-Zwarte Brigade was de militie van de Eenheidsbeweging-VNV (1941-1943), in november 1943 herdoopt tot Dietsche Militie (1943-1944). Lees meer en ging hij aan de slag als cultuurmedewerker voor Volk en Staat Volk en Staat Volk en staat (15 november 1936 - 3 september 1944) was een Vlaams-nationalistisch dagblad en orgaan van het Vlaamsch Nationaal Verbond. Het blad verscheen als opvolger van De Schelde (1... Lees meer . Nog datzelfde jaar stapte hij over naar de Nationaal-Socialistische Vlaamsche Arbeiderspartij Nationaal-Socialistische Vlaamsche Arbeiderspartij (NSVAP) De Nationaal-Socialistische Vlaamsche Arbeiderspartij was een kleine nationaalsocialistische partij te Antwerpen. Midden 1940 werd de partij opgenomen in de Algemeene SS-Vlaanderen. ... Lees meer , waar hij propagandaleider werd en dienstoverste bij de Vlaamsche Jeugd Vlaamsche Jeugd (VJ) De Vlaamsche Jeugd (VJ), een jeugdbeweging naar model van de Hitlerjugend, werd in maart 1941 opgericht door Alfons Wachtelaer. In juli 1941 ging de VJ op in de Nationaal-Socialistische ... Lees meer . Vervolgens was het een relatief kleine stap om zich aan te sluiten bij de Algemeene-SS Vlaanderen Algemeene-SS Vlaanderen (ASSV) De SS-Vlaanderen was een collaborerende militie tijdens de Tweede Wereldoorlog, die deel uitmaakte van de Duitse SS. Ze ijverde voor de aanhechting van Vlaanderen bij Duitsland. Lees meer , waar hij Oberscharführer en koorleider werd. Als SS-lid nam hij deel aan verschillende razzia’s tegen het verzet Verzet Het georganiseerde verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog in de Vlaamse provincies was doorgaans altijd Belgisch verzet: zowel op het vlak van de ideologische oriëntatie, de motieven en he... Lees meer , onder andere in Meeuwen en Boechout.

In 1940 werd Weyler ondervoorzitter van het Vlaamsch Instituut voor Volksdans en Volksmuziek Vlaamsch Instituut voor Volksdans en Volksmuziek (VIVO) Het Vlaamsch Instituut voor Volkskunst werd opgericht in 1935 en ijverde voor een grotere waardering van Vlaamse kleinkunst en dans. Tijdens de Tweede Wereldoorlog raakte het VIVO betrokk... Lees meer (VIVO). Hij lag zo mee aan de basis van Volk en Kunst Volk en Kunst Volk en Kunst (1940-1944) was een organisatie die tijdens de Tweede Wereldoorlog probeerde om de cultuurverspreidende organismen in Vlaanderen te coördineren. Lees meer . Begin 1941 werd hij bovendien lid van de Duitsch-Vlaamsche Arbeidsgemeenschap Duitsch-Vlaamsche Arbeidsgemeenschap (DeVlag) De Duitsch-Vlaamsche Arbeidersgemeenschap (DeVlag) (1935-1945) was vóór de Tweede Wereldoorlog een organisatie van Vlaamse en Duitse studenten. Tijdens de oorlog ontpopte de DeVlag zich ... Lees meer (DeVlag). Hij was er gewestleider van Antwerpen (Scheldeland), hoofdreferent voor muziek Muziek Lees meer en vanaf 1943 hoofdreferent voor cultuur (in opvolging van Filip de Pillecyn De Pillecyn, Filip Filip de Pillecyn (1891-1962) was schrijver en journalist voor onder meer De Standaard en het satirische, pluralistische blad Pallieter. Hij speelde een leidende rol in de Frontbeweging e... Lees meer ). Mede door Weylers cumulatie van functies ging het VIVO steeds meer aanleunen bij het Groot-Germaanse gedachtegoed van de DeVlag.

Bij de bevrijding vluchtte Weyler naar Duitsland Duitsland & Vlaanderen Van de eerste helft van de 19de eeuw tot 1945 stond het Duitse beeld van Vlaanderen in het teken van etnisch-culturele verbondenheid. Die romantische perceptie leefde vooral bij een beper... Lees meer , waar hij zich aansloot bij de Division Langemarck Division Langemarck Division Langemarck was een Vlaamse Waffen-SS eenheid, met als officiële benaming 27.SS-Freiwilligen-Grenadier-Division 'Langemarck'. Lees meer en het Jagdverband 502. Hij nam deel aan gevechten bij de Oder en werd in Amelinghausen nabij Hamburg gevangen genomen door de geallieerden. Hij stond terecht in het groepsproces tegen Volk en Staat, maar ook apart wegens betrokkenheid bij een afrekening in het collaboratiemilieu. Op 30 januari 1946 werd hij ter dood veroordeeld. Bij gebrek aan bewijzen ging hij vrijuit voor moord en op 18 september 1948 werd zijn straf in beroep omgezet tot 20 jaar buitengewone hechtenis en een schadevergoeding van 350 000 frank.

Ideologisch en cultureel profiel

In de lijn van Peter Benoit Benoit, Peter Peter Benoit (1834-1901) was een Vlaamsgezinde componist en muziekpedagoog. Lees meer geloofde Weyler niet in een Belgische muziektraditie of een Belgische cultuur, alleen in een Waalse en een Vlaamse. Die laatste diende gevrijwaard te worden van Franse invloeden. Tijdens de bezetting vocht hij polemieken uit met de critici van Franstalige collaborerende kranten zoals Oscar Esplá (Le Soir) en André Souris (Le Nouveau Journal). Hij ging daarbij zo ver zijn concurrenten aan te klagen bij de bezetter wegens ‘kultuur-bolsjewisme’.

Als criticus promootte hij componisten als Arthur Meulemans Meulemans, Arthur Arthur Meulemans (1884-1966) was een Vlaams-nationalistisch georiënteerde componist, die onder meer dirigeerde op het Vlaams Nationaal Zangfeest en de IJzerbedevaart. Lees meer en August de Boeck De Boeck, August August De Boeck (1865-1937) was een invloedrijke romantische Vlaamse componist die door zijn composities de Vlaamse muziek op Europees niveau bracht. Hij hield er een Vlaamsgezinde overt... Lees meer (al betreurde hij de Franse oriëntering van laatstgenoemde). Hij bejubelde de overwegend Vlaamse en Duitse programmatie van het Philharmonisch Orkest van Antwerpen onder leiding van Hendrik Diels Diels, Hendrik Hendrik Diels (1901-1974) was een Vlaams-nationalistisch geïnspireerde dirigent, die zich inzette voor het werk van Vlaamse componisten zoals Peter Benoit en Jef van Hoof, en vooral faam ... Lees meer , en bekritiseerde de (volgens hem) te Frans gekleurde programmatie van de Koninklijke Maatschappij voor Dierkunde Antwerpen onder leiding van Flor Alpaerts en het orkest van het KVMC onder leiding van Lodewijk de Vocht De Vocht, Lodewijk Componist en dirigent Lodewijk de Vocht (1887-1977) was directeur van het Koninklijk Vlaams Muziekconservatorium. Lees meer . Een van zijn voornaamste doelwitten was de Chapelle musicale Reine Élisabeth, dat in zijn ogen een Franstalig bolwerk was.

Als interim-voorzitter van de lerarenvereniging had Weyler grote invloed op het bestuur van het KVMC. In 1941 verzette hij zich tegen de aanstelling van De Vocht als bestuurder omdat die een ‘Belgische muziek’ zou voorstaan. Hij maakte ook deel uit van de bestuursraad van de Philharmonie Brussel, in 1942 opgericht om met optredens van het Zender Brussel Zender Brussel Zender Brussel (1940-1944) was een collaborerend Vlaams Radio-instituut tijdens de Tweede Wereldoorlog. Lees meer -orkest een Germaans muziekleven te propageren in de hoofdstad.

Weyler manifesteerde zich bovendien als een overtuigde antisemiet Antisemitisme Lees meer . Reeds voor de oorlog ageerde hij tegen de aanwezigheid van Joden op het KVMC. Tijdens de bezetting ging hij zelfs zover studenten aan frenologisch onderzoek te laten onderwerpen om Joodse kenmerken te detecteren. Voor Zender Brussel hield hij discriminerende voordrachten over Joodse invloed in de muziek.

Weyler zag in het Vlaamse volkslied een ‘kampmiddel’ voor de Nieuwe Orde. Het moest voldoen aan ‘volkse’ criteria, maar ook een ‘revolutionaire bezieling’ vertolken. Zijn voorkeur ging dan ook uit naar soldaten- en strijdliederen. Binnen het bestuur van het Vlaamsch Nationaal Zangverbond Vlaamsch Nationaal Zangverbond (VNZ) Lees meer kwam hij in conflict met Willem de Meyer De Meyer, Willem Willem de Meyer (1899-1983) was een promotor van het Vlaamse volkslied, die een belangrijke rol speelde binnen het Vlaams-Nationaal Zangverbond. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was hij bet... Lees meer , die niet enkel Franse maar ook Germaanse invloeden wilde weren. Weyler was een overtuigd aanhanger van een Groot-Germaans Rijk en pleitte voor de oprichting van een nieuw ‘Duitsch-Vlaamsch Nationaal Zangverbond’. In 1943 werd hij door Karel Peeters Peeters, Karel (1903-1984) Karel Peeters (1903-1984) was een Vlaams-nationalistische politicus en beheerder van persvennootschappen en Vlaamsgezinde culturele verenigingen. Lees meer uit de redactie van Volk en Staat gezet nadat hij had geschreven dat Vlamingen Duitsers zijn.

Naoorlogse periode

In september 1950 kwam Weyler vrij. Onder het pseudoniem Hans Dirken ging hij aan de slag voor het jezuïetenblad De Vlaamse Linie De Vlaamse Linie De Linie (1948-1964) was een katholiek en Vlaamsgezind weekblad. Het splitste zich in 1948 af van het gelijknamige Nederlandse weekblad De Linie en verscheen daarom aanvankelijk onder de ... Lees meer . Hij werd ook secretaris van de Antwerpse afdeling van het Algemeen Nederlands Zangverbond Algemeen Nederlands Zangverbond (ANZ) Het huidige Algemeen Nederlands Zangverbond werd in 1933 opgericht onder de naam Vlaamsch Nationale Zangfeesten, als organiserend actiecomité achter het Vlaams Nationaal Zangfeest, dat in... Lees meer .

In 1951 stond Weyler samen met Van der Mueren en Ignace de Sutter De Sutter, Ignace Ignace de Sutter (1911-1988) was een Vlaamsgezinde componist, musicoloog, muziekpedagoog en animator van zangstonden. Hij schreef onder meer de muziek voor Lied van Mijn land, waarvoor An... Lees meer aan de wieg van de Halewynstichting, die de ‘gezondmaking’ nastreefde van de ‘muziekopvoeding en de algehele hermuzikalisering van ons Vlaamse volk’. Onder zijn leiding groeide de stichting, die de Orff-methode propageerde, uit tot een van de belangrijkste muziekpedagogische instituten in Vlaanderen. De stichting wordt nog altijd geleid door de familie Weyler, al is de werking inmiddels verbreed.

Met de Halewynstichting ontpopte Weyler zich als drijvende kracht achter het oude-muziekfestival Antwerpse Muziekdagen. Ook zette hij zich met De Sutter in voor de herwaardering van het gregoriaans gezang en voor de beoefening van het kerklied in de volkstaal. Als ‘Dirken’ mat hij zich daarbij een nieuwe identiteit aan om zijn oorlogsverleden stilzwijgend achter zich te laten. Slechts één keer was het alsof dat verleden hem weer inhaalde, toen er in 1953 ophef ontstond rond zijn medewerking (als oud-collaborateur) aan de Dag van het Vlaamse Lied Dag van het Vlaamse Lied De Dag van het Vlaamse Lied (1953-1957) was een jaarlijks zangfeest van katholieke organisaties als alternatief voor en uit onvrede met het Vlaams Nationaal Zangfeest en het Algemeen Ned... Lees meer . Het voorval stond Weylers maatschappelijke rehabilitatie echter niet in de weg, die parallel liep met het succes van de Halewyn-stichting. Hij distantieerde zich in die mate van de collaboratie dat hij zich in latere jaren expliciet uitsprak tegen de recuperatie van het volkslied door de Nieuwe Orde-bewegingen, maar over zijn persoonlijke aandeel in die geschiedenis zweeg hij in alle toonaarden.

Weyler overleed op 17 maart 1968 aan een hartaanval terwijl hij het Halewynkoor en -orkest leidde tijdens een opvoering van Händels Messiah in de parochiekerk te Zolder in Limburg.

Hij was getrouwd met KVO-zangeres Jeanne Verhoeven. Zijn schoonzus was de bekende operazangeres Mina Bolotine (Wilhelmina Verhoeven), die in maart 1942 zong in de eerste (door de DeVlag gesponsorde) ‘volledig Vlaamse’ opera in de Brusselse Muntschouwburg (een vertaling van Glucks Orfeo ed Euridice).