Het Heilig Verbond

In feite begon wat later Het Heilig Verbond ging heten als de voorzetting van De Hermans Genootschap De Hermans De Hermans was de benaming voor een flamingantisch geheim genootschap uit de jaren 1843-1844. Tot de leden behoorden onder anderen Hendrik Conscience, Jan de Laet en Theodoor van Ryswyck.... Lees meer , die na het failliet van Vlaemsch België Vlaemsch België Lees meer hun werking stopgezet hadden. Dat Domien Sleeckx Sleeckx, Domien Domien Sleeckx (1818-1901) was op meerdere vlakken een pionier in de Vlaamse emancipatiestrijd, in het bijzonder in de vernederlandsing van het onderwijs. Lees meer en Jaak van de Velde Van de Velde, Jaak Lees meer het principe van de onpartijdigheid ontrouw waren geworden door met steun van de katholieke partij Katholieke partij De katholieke partij, later CVP (vanaf 1945) en CD&V (vanaf 2001) speelde een cruciale rol in de geschiedenis van de Vlaamse beweging. De partij had een belangrijk aandeel in onder m... Lees meer een nieuwe krant De Vlaemsche Belgen te beginnen, was voor Hendrik Conscience Conscience, Hendrik Hendrik Conscience (1812-1883) was de eerste auteur die het in België aandurfde een roman in het Nederlands te schrijven en te publiceren. Zijn oeuvre van zo’n 65 romans, dat ook een bred... Lees meer en Jan de Laet De Laet, Jan Jacob Jan de Laet (1815-1891) was een Antwerpse zakenman en Vlaamsgezind politicus voor de Meetingpartij. Hij was de vader van de ‘tweede taalwet’ van 1878, op het taalgebruik in bestuurszaken.... Lees meer een bittere pil geweest. Maar toen ook dat project niet leefbaar was gebleken, bracht Conscience op 26 juli 1845 veertien getrouwen samen ‘met het doel om een genootschappelijke vereniging tussen alle vrienden der moedertaal en de Vlaamse nationaliteit tot stand te brengen’. Bij de veertien aanwezigen, niet de ‘verraders’ Sleeckx en Van de Velde, maar wel De Laet, Frans J. Matthyssens Matthyssens, Frans-Jan Arts Frans-Jan Matthyssens (1811-1870) was actief in de Vlaamsgezinde kring rond Hendrik Conscience. In Antwerpen was hij gemeenteraadslid. Ook schreef hij Nederlandstalige populair-weten... Lees meer , Frans H. Mertens Mertens, Frans (1796-1867) Frans Mertens (1796-1867) was stadsbibliothecaris van Antwerpen en auteur van Nederlandse literaire en historische teksten. Ook was hij lid van De Olijftak, de Nederduitsche Bond en van ... Lees meer , Theodoor van Ryswyck Van Ryswyck, Theodoor Theodoor van Ryswyck (1811-1849) was een Vlaamse dichter die in dichtbundels, kranten en tijdschriften een omvangrijk literair oeuvre bij elkaar schreef. Met zijn gedichten gaf hij vorm a... Lees meer , Jan Verspreeuwen Verspreeuwen, Jan Jan Verspreeuwen (1807-1860) was dichter en organisator van het liberale Vlaamse cultuurleven in Antwerpen. Lees meer , Hyacinth Colins, Willem Vertommen, August Michiels Michiels, August August Michiels (1822-1884) was een ondernemer en Vlaamsgezinde liberaal. Hij was onder meer voorzitter van het Willemsfonds Antwerpen, lid van de Liberale Vlaamsche Bond en stichtend bes... Lees meer , Lodewijk Vleeschouwer Vleeschouwer, Lodewijk Lodewijk Vleeschouwer (1810-1866) was medewerker aan tal van periodieken. Hij was lid van De Toekomst en van rederijkerskamer De Olijftak. In 1847 stichtte hij het satirisch weekblad De R... Lees meer en Gustaaf Wappers Wappers, Gustaaf Gustaaf Wappers (1803-1874) was schilder van historiestukken, genrestukken en portretten en wordt gerekend tot de school van de Belgische romantiek. Lees meer . Er waren ook drie leden van de jongere generatie: Dr. Philip Jacob van Meerbeeck, die voorzitter zou worden, Hendrik B. Peeters, die secretaris zou worden, en Jan van Beers Van Beers, Jan Jan van Beers (1821-1888) was een Vlaams leraar en dichter uit Antwerpen. Lees meer , die vanaf oktober die rol zou overnemen. De vereniging zou De Toekomst De Toekomst Lees meer heten. Vanaf de volgende vergadering waren ook Nicolas de Cuyper en Pieter Frans van Kerckhoven Van Kerckhoven, Pieter F. Lees meer aanwezig. Elk lid moest bij zijn inwijding bevestigend antwoorden op dertien vragen en het toetredingsformulier ondertekenen. Er werd volledige geheimhouding geëist van alle besluiten en werkzaamheden van de ‘Raad der Toekomst.’ Het waren vooral Conscience en Pieter F. van Kerckhoven die zich bezighielden met de ledenwerving.

Van De Toekomst naar Het Heilig Verbond

Een van de eerste activiteiten was de feestelijke ontvangst van dr. J.M. Firmenich uit Berlijn, de auteur van Germaniens Völkerstimmen, op 11 september. Het moest de gelijke oorsprong van Duitsers Duitsland & Vlaanderen Van de eerste helft van de 19de eeuw tot 1945 stond het Duitse beeld van Vlaanderen in het teken van etnisch-culturele verbondenheid. Die romantische perceptie leefde vooral bij een beper... Lees meer en Belgen benadrukken, en Conscience schreef een (anoniem) verslag van het bezoek voor Het Handelsblad om de Vlaamse zaak extra onder de aandacht te brengen.

Met het oog op de gemeenteraadsverkiezingen van 28 oktober wilde men proberen om twee Toekomstleden te laten verkiezen, Wappers en Matthyssens. Maar de liberalen wilden geen nieuwe kandidaten op hun lijst, en Wappers zag zich niet op een katholieke lijst staan. Matthyssens wel, maar hij raakte niet verkozen.

De blik werd ook verruimd naar andere steden. In Gent Gent Al in de 19e eeuw probeerden Vlaamsgezinde intellectuelen het gebruik van het Nederlands te bevorderen in een sterk verfranst Gent. Studentenverenigingen zoals 't Zal wel gaan hielpen daa... Lees meer sloten Ferdinand Snellaert Snellaert, Ferdinand A. Ferdinand Augustijn Snellaert (1809-1872) was arts en filoloog, een van de leidende figuren van de jonge Vlaamse beweging en pleitbezorger voor culturele eenheid met Nederland. Lees meer , Frans Rens Rens, Frans De verdienste van de letterkundige Frans Rens (1805-1874) lag niet zozeer in zijn eigen poëtische werk, maar wel in zijn inzet voor verschillende Vlaamsgezinde verenigingen en tijdschrift... Lees meer en Philip Blommaert Blommaert, Philip M. Jurist en letterkundige Philip M. Blommaert (1808-1871) was liberaal gemeenteraadslid en schepen in Gent en gedeputeerde van de provinciale staten van Oost-Vlaanderen. Samen met Ferdinand... Lees meer aan. In Brussel Brussel In de geschiedenis van de Vlaamse beweging speelde Brussel een unieke rol vanwege haar hoofdstedelijke functies, economische aantrekkingskracht en als symbool van verfransing, die zich v... Lees meer wist men Michiel van der Voort Van der Voort, Michiel Michiel Van der Voort (1812-1867) woonde achtereenvolgens in Antwerpen en Brussel en was in beide steden een pionier in Vlaamsgezinde acties. Hij was betrokken bij vele organisaties, zoal... Lees meer , Johan Wilhelm Wolf Wolf, Johann W. Johann Wilhem Wolf (1817-1855) was een Duitse pan-Germanist die tussen 1840 en 1847 in Gent en Brussel verbleef. Hij was een pionier van de volkskunde in Vlaanderen. Hij raakte verstrikt ... Lees meer , Victor Delecourt Delecourt, Victor Victor Delecourt (1806-1853) was een Waalse dagbladschrijver en publicist, die in de nasleep van de 'spellingoorlog' aandacht vroeg voor het Nederduits. Hij lag mee aan de basis van het p... Lees meer en Michiel Dautzenberg Dautzenberg, Johan M. Johann Dautenberg (1808-1869) was een onderwijzer, dichter en taal- en letterkundige, die zich engageerde in de ontluikende Vlaamse beweging en pleitte voor culturele toenadering tot Duit... Lees meer te strikken. Maar Wolf, de hoofdredacteur van De Broederhand De Broederhand De Broederhand (1845-1847) was een maandblad onder redactie van de Duitser Johann Wolf, die met het project de culturele en politieke banden tussen de Vlaamse beweging en de Duitstalige g... Lees meer , deed veel meer. Hij kwam op 4 december speciaal naar Antwerpen om allerlei loge-elementen in De Toekomst te introduceren, want hij vond dat er ‘niet genoeg geheime vormen’ waren voor een geheim genootschap. En zo werd het Heilig Verbond geboren, genoteerd als ‘H::V::’. De benaming De Toekomst bleef behouden voor leden van de tweede graad.

De vier afdelingen werden vanaf dan ‘meesterschappen’ geheten: Rubens (Antwerpen), Agneessens (Brussel), Artevelde (Gent) en Breydel (Brugge), met Antwerpen als ‘hoofdmeesterschap’. De leden noemden elkaar ‘broeders’ en de voorzitter ‘heermeester’. Hij opende elke zitting met een ‘vierkante hamer’ en de woorden ‘met God beginnen wij, Vlaanderen de Leeuw’ en aan het einde besloot hij met ‘God zegene onze pogingen, Vlaanderen de Leeuw’. De broeders droegen een zwart-geel-rood lint om de hals waaraan een wapen hing, ‘het schuins vierkant met de staande leeuw’. Elke bijeenkomst heette nu ‘wacht’ en de tijdrekening van het H::V:: begon in 1302 Opvallend is de afwezigheid van een Leuvense afdeling. Maar in Leuven heerste kanunnik Jan-Baptist David David, Jan-Baptist Jan-Baptist David (1801-1866) was een katholiek priester, en vanaf 1834 hoogleraar nationale taal, letterkunde en geschiedenis aan de Katholieke Universiteit in Mechelen en Leuven. Hij sp... Lees meer , die al jarenlang de Antwerpse schrijvers aanviel, en Conscience vertrouwde hem voor geen haar.

Frictie met Het Taelverbond en interne crisis

Het Heilig Verbond wilde alle flamingantische krachten bundelen en een bezielende en coördinerende kern zijn. Daardoor kwam het in conflict met Het Taelverbond Nederduitsch Taelverbond Het Nederduitsch Taelverbond was een federatie van letterkundige maatschappijen (1845-1855) die middelen wilde bijeenbrengen om werken uit te geven op het gebied van kunst, wetenschap, ge... Lees meer , dat als overkoepelende vereniging van de Vlaamse letterkundige genootschappen op 11 februari 1844 in Brussel boven de doopvont was gehouden. Het initiatief kwam van zes literaire verenigingen, waaronder De Olyftak De Olijftak De Olijftak was een in 1835 opgerichte Antwerpse rederijkerskamer, die in de context van het ontluikende Vlaamsgezinde cultuurleven wilde aanknopen bij de bewonderde 16de-eeuwse rederijke... Lees meer en Conscience was een van de sprekers geweest. Toen Pieter F. van Kerckhoven, als secretaris van De Olyftak, op 23 december 1845 het ontwerp van reglement van Het Taelverbond voorlas op de vergadering, vreesden de leden dat dit Taelverbond schadelijk zou zijn voor Het Heilig Verbond. De enige manier om het reglement tegen te houden, was het te laten afkeuren door De Olyftak. Daarom lieten Conscience, De Laet, De Cuyper, Van Meerbeeck en Matthyssens zich opnieuw aannemen als werkende leden van De Olyftak. De H::V::-ers waren nu in de meerderheid en verwierpen het reglement. Ook in Brussel verzetten Wolf, Dautzenberg en Van der Voort zich tegen bepaalde onderdelen van het reglement, maar zij zagen wel mogelijkheden voor het inbedden van Het Taelverbond in het H::V::.

Zoals Conscience het in een brief aan Snellaert stelde, was het doel van het H::V:: ‘alle krachten der vaderlandse beweging samen te binden en zonder verdeling te doen werken tot het oogwit dat wij ons gezamenlijk voorstellen’ en het zou niet goed zijn dat een deel van de krachten een andere richting uitging. Hij vond het problematisch dat aan het hoofd van Het Taelverbond mensen stonden die nooit deel zouden uitmaken van het H:: V:: ‘uit hoofde van plechtigere beloften’, een verwijzing naar David. Maar Snellaert noemde de actie van Het Heilig Verbond onberaden en wist hen te kalmeren. Uiteindelijk werd het reglement in maart toch aangenomen met door het Heilig Verbond voorgestelde wijzigingen. Maar de veer bij Het Taelverbond was gebroken.

Maar ook in Het Heilig Verbond waren wonden geslagen. Frans Mertens en Michiel Vandervoort, die actief met Het Taelverbond bezig waren geweest, verlieten de groep. P.F. van Kerckhoven was misnoegd toen hij bij een stemming binnen de Scheldezonen, het zangkoor waarvan hij voorzitter was, voor een extra bestuurslid van het Vlaemsch-Duitsch Zangverbond Vlaemsch-Duitsch Zangverbond Het Vlaamsch-Duitsch Zangverbond (1846-1848) wilde koormuziek op Duitse, Latijnse en Nederlandse teksten verspreiden. Daartoe werden meerdere zangfeesten georganiseerd. Lees meer , nipt verslagen werd door Conscience. Toen op 21 april beslist werd dat leden van Het Heilig Verbond niet meer mochten samenwerken met Sleeckx en Van de Velde, weigerde Van Kerckhoven dat bevel te volgen, omdat hij al werk beloofd had voor hun tijdschrift De Vlaemsche Stem De Vlaemsche Stem (1846-1853) Lees meer . Het liep uit op een verschrikkelijke ruzie, en op 12 mei 1846 werd Van Kerckhoven uit Het Heilig Verbond gezet.

Einde

Hoewel er nog twee keer vergaderd werd, betekende Van Kerckhovens exit het feitelijke einde van het Verbond. In het allerlaatste verslag, 22 juli werd nog melding gemaakt over de afronding van een petitie om via de provincieraden de lessen Nederlands verplicht te maken in het middelbaar onderwijs Middelbaar onderwijs De geschiedenis van het middelbaar onderwijs is nauw verweven met die van de Vlaamse beweging. Tot diep in de 20ste eeuw bleef de middelbare school een grotendeels Franstalig bastion van ... Lees meer . Deze petitie werd aangeboden aan de Antwerpse provincieraad, die ze overmaakte aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers.

Men kan zich afvragen hoe een samenwerking als die tussen Conscience en Van Kerckhoven, die al jaren prima werkte, zo plots op de schop ging. Wellicht had Van Kerckhoven het er moeilijk mee om altijd in de schaduw van Conscience te staan. Daarnaast had hij de schijn tegen. Al eerder waren in diverse tijdschriften anonieme artikeltjes verschenen tegen Conscience, en vanaf augustus volgden er ook over Het Heilig Verbond. Uiteraard verdacht men in Antwerpen Van Kerckhoven ervan de auteur van die artikelen te zijn, zoals Conscience al op 1 juli ook aan Snellaert gemeld had: ‘Hij gaat voort in zijne verbintenis met Sleeks & Cie en is gewis niet vreemd aan de aardige artikeltjes in de kleine Vlaamse dagbladen en in den Vaderlander.’

Toch was dat een foute conclusie van Conscience, want de anonymus in kwestie was Domien Sleeckx, die een jeugdvriend van Van Kerckhoven was en al maanden tegen Conscience stookte. De rol van Sleeckx in de ruzie tussen Conscience en Van Kerckhoven was veel groter dan lang werd aangenomen. Het neemt echter niet weg dat Conscience de Vlaamse beweging in Antwerpen ontegenzeggelijk op een rücksichtsloze manier naar zijn hand wilde zetten. Hij keek daarbij naar niets of niemand en dacht dat zijn succes, ook internationaal, hem daartoe een vrijgeleide gaf. Daardoor is de activiteit van Het Heilig Verbond van korte duur geweest en heeft ze weinig resultaten kunnen voorleggen. Integendeel, er gaapte nu een diepe kloof tussen twee Vlaamsgezinde groepen in Antwerpen en de verstandhouding tussen de flaminganten zou er de volgende jaren niet op vooruitgaan.