De Vlaamse Gids (met) Boek & Biliotheek

Oprichting en evolutie

De Vlaamse Gids, 'Algemeen maandschrift van liberale strekking’, werd opgericht in 1905 en ging ter ziele in 2000. Het tijdschrift was hoofdzakelijk gericht op beeldende kunst Beeldende kunst De beeldende kunsten en de Vlaamse beweging onderhielden van 1830 tot vandaag een complexe en gelaagde relatie, die pendelde tussen gematigde sympathie, radicaal engagement en kritische a... Lees meer en literatuur Literatuur De literatuur heeft een cruciale rol gespeeld in het ontstaan van de Vlaamse ontvoogdingsstrijd en ook in de daaropvolgende fasen van de Vlaamse natiewording zijn schrijvers vaak richting... Lees meer , maar er was ook ruime aandacht voor problemen van ideologische, filosofische, politieke en algemeen-culturele aard. Tot 1947 werd de titel van het blad op de oude spellingswijze geschreven, namelijk De Vlaamsche Gids.

De initiatiefnemer van het tijdschrift was Max Rooses Rooses, Max Max Rooses (1839-1914) was kunsthistoricus en directeur van het Plantin-Moretusmuseum en als letterkundige actief in de Vlaamse beweging. Lees meer , die al enkele jaren speelde met het idee om een levensbeschouwelijk-neutraal flamingantisch blad op te richten. Uiteindelijk sprongen mede- Willemsfonds Willemsfonds (WF) Het Willemsfonds (1851-heden) is een liberaal-vrijzinnige culturele vereniging en drukkingsgroep die het gebruik van het Nederlands promoot en ondersteunt. Lees meer -leden Paul Fredericq Fredericq, Paul Paul Fredericq (1850-1920) was een vooraanstaande Gentse historicus, die als de officieuze ideoloog van het liberaal flamingantisme kan worden  omschreven. Als rector van de Gentse u... Lees meer en Jozef Vercoullie Vercoullie, Jozef-Frederik Jozef-Frederik Vercoullie (1857-1937) was een Vlaamse filoloog, politicus voor de Liberale Partij en voorzitter van het Willemsfonds (1919-1937). Hij wordt beschouwd als de grondlegger va... Lees meer mee op de kar en werd het initatief gesteund vanuit deze Vlaamsgezinde liberale vereniging. Daardoor kreeg De Vlaamse Gids uiteindelijk toch een liberaal karakter. Het blad sloot aan bij het Nederlandsch Museum Nederlandsch Museum Het Nederlandsch Museum (1874- 1894) was een tijdschrift voor letteren, wetenschappen en kunst. Het werd gesticht door J.F.J. Heremans en werd uitgegeven te Gent bij Adolf Hoste. Het blad... Lees meer (1874-1894) en het Tijdschrift van het Willemsfonds (1896-1905), beide liberaal-flamingantische tijdschriften waarvan de redactie ook goeddeels bestond uit leden van het Willemsfonds, en waarvan enkele redactieleden en medewerkers ook zouden meewerken aan De Vlaamse Gids. Aanvankelijk startte het als tweemaandelijks tijdschrift onder leiding van Hendrik de Hoon De Hoon, Hendrik Hendrik de Hoon (1850-1932) was magistraat in Brussel. Hij ijverde voor de vorming van een Nederlandse rechtstaal in Vlaanderen. Lees meer , Pol de Mont De Mont, Pol Pol de Mont (1857-1931) was een dichter, essayist, folklorist, journalist, kunstcriticus en redenaar. In al zijn activiteiten gaf hij de Vlaamse strijd absolute prioriteit. Decennialang w... Lees meer , Fredericq, Auguste Ley, Rooses, Constant Stoffels en Vercoullie. Het werd toen uitgegeven door De Nederlandsche Boekhandel De Nederlandsche Boekhandel De Nederlandsche Boekhandel was een Antwerpse boekhandel en uitgeverij die in 1892 werd opgericht. In 1986 werd ze omgedoopt tot Uitgeverij Pelckmans en vandaag opereert ze onder de naam... Lees meer te Antwerpen. Behalve bijdragen over literatuur en levensbeschouwing nam het blad ook mededelingen van het Willemsfonds op.

De uitgave werd door de Eerste Wereldoorlog Eerste Wereldoorlog De Vlaamse beweging is fundamenteel getekend door de Eerste Wereldoorlog. De oorlog maakte een verregaande democratisering onafwendbaar, met wezenlijke gevolgen voor het politieke draagv... Lees meer onderbroken en het duurde tot 1922 eer het tijdschrift weer verscheen, nu met een enigszins gewijzigde redactie, namelijk Maurits Basse Basse, Maurits Maurits Basse (1868-1944) behoorde tot de vrijzinnige, liberale groep van atheneumleerkrachten en professoren die ook dicht bij het Willemsfonds stonden. Zijn betekenis voor de Vlaamse be... Lees meer , Camiel de Bruyne De Bruyne, Camiel Camiel de Bruyne (1861-1937) was een vrijzinnig en gematigd Vlaamsgezind hoogleraar, rector van de Rijksuniversiteit Gent en politicus die ijverde voor de vernederlandsing van het lager t... Lees meer , De Hoon, Louis Franck Franck, Louis De inzet van Louis Franck (1868-1937) voor de vernederlandsing van het middelbaar onderwijs en de Gentse universiteit bracht hem rond 1910 op het hoogtepunt van zijn Vlaams-liberale roem.... Lees meer , R. Kreglinger, Maurits Sabbe Sabbe, Maurits Maurits Sabbe (1873-1938), zoon van Julius Sabbe, was een Germaans filoloog, een Vlaamsgezinde liberaal en een vrijzinnige letterkundige, hoogleraar en conservator van het museum Plantin-... Lees meer , Herman Teirlinck Teirlinck, Herman Herman Teirlinck (1879-1967) was een Vlaamse prozaschrijver en toneelvernieuwer, die onder andere als raadsheer van de koning en directeur van de Nationale Hogere School voor Bouw- en Sie... Lees meer , Vercoullie en René Verdeyen Verdeyen, René René Verdeyen (1883-1949) was een Vlaamse filoloog, literatuurhistoricus en lexicograaf. Hij was professor neerlandistiek aan de universiteit van Luik en werd door collegae bestempeld als... Lees meer . Het bleef een tweemaandelijks en vanaf 1924 maandelijks blad. De secretaris van het tijdschrift was Pol Anri, die tot de Tweede Wereldoorlog Tweede Wereldoorlog De Tweede Wereldoorlog werd in Vlaanderen getekend door de onvoorwaardelijke collaboratie van het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV). De samenwerking met de bezetter en de bestraffing erva... Lees meer de spil zou blijven van de administratieve onderneming.

In 1937 had Sabbe de beleidslijn bevestigd:

'Tot bepaalde partijpolemiek of tot propagandistische doeleinden heeft ons maandblad zich nooit geleend. Alleen werden de onderwerpen van wijsbegeerte, politieke of economische aard in den regel getoetst aan de beginselen die in het huis de leiding geven. Het gebeurde echter even dikwijls dat de auteur van dergelijke studiën zich op een louter objectief standpunt plaatste en zich van goed- of afkeuren onthield, of te gelijk het voor en het tegen liet hooren.'

Volgens hem ging de redactie op zuiver literair gebied nog ruimer te werk. Vaak werden bijdragen gepubliceerd van schrijvers die niet in de wijsgerige of politieke lijn van het tijdschrift stonden, aldus Sabbe. Hoewel hij verder beweerde dat De Vlaamse Gids vooral een blad was voor alle Vlamingen dat geen liberale propaganda voerde, kwam de vrijzinnige en liberale gedachte vaak bovendrijven, vooral in de beginjaren. Hoewel er zeker een streven was naar een ideaal om alle Vlamingen aan te spreken, boven de levensbeschouwelijke tegenstellingen, kwamen de meeste bijdragen toch uit vrijzinnige hoek en bereikte men in de praktijk vooral de hoogopgeleide, liberaal denkende Vlamingen.

Inhoud

De Vlaamse Gids poogde een algemeen-cultureel blad te zijn en dat komt ook tot uiting in de diversiteit aan thema’s waarover de bijdragen handelden. In de periode van 1905 tot 1940 was er vooral plaats voor literair-kritische bijdragen en literatuur (vooral proza, maar ook poëzie), kunstbesprekingen en essays over allerhande onderwerpen. De essays handelden voornamelijk over geschiedenis en Belgische politiek, maar er was ook aandacht voor onder andere levensbeschouwing, economie Economie Dit artikel gaat over de relatie tussen economie en Vlaamse beweging. Daarmee beoogt deze tekst geen economische geschiedenis te schetsen van wat we vandaag Vlaanderen noemen. Integendee... Lees meer , en techniek en (natuur)wetenschappen. Aanvankelijk werden veel literair-kritische bijdragen in de vorm gegoten van algemene, op een bepaald geografisch gebied toespitsende kronieken, maar geleidelijk aan werden er meer individuele boekbesprekingen en aankondigingen van nieuwe publicaties geschreven. Daarbij was er uiteraard de meeste aandacht voor het Nederlandstalige gebied, maar ook Franse, Engelse en Duitse literatuur werd besproken. Verder was er in de besprekingen van literaire stromingen en de selectie van literatuur opgenomen in het tijdschrift een eerder afkeurende houding tegenover romantiek, ten voordele van realisme, naturalisme en cynisme.

In de essays over Belgische politiek en levensbeschouwing namen de auteurs vooral liberale en vrijzinnige Vrijzinnigheid Dit artikel belicht de relatie tussen de Vlaamse beweging en de vrijdenkersbeweging van de 19de eeuw tot nu. Lees meer standpunten in en er werden initieel veel antiklerikale artikelen geschreven, vooral in de periode voor de Eerste Wereldoorlog, toen de katholieken aan de macht waren. Ondanks het uitgangspunt dat Vlaamsgezindheid primeerde boven liberale en vrijzinnige visies, werden er vooral bijdragen opgenomen die de drie combineerden. Evenwel werden er in de context van de woelige jaren 1930 minder sterk anti-roomse standpunten ingenomen. Hoewel er nog kritiek was op de ultramontanen, pleitte men vooral voor samenwerking over de partijgrenzen heen om de grote economische problemen van de tijd op te lossen. Daarnaast werd het liberalisme in de economische bijdragen van de jaren 1930 verdedigd tegenover opkomende communistische en corporatistische ideeën.

Bijdragen in verband met de Vlaamse beweging

Inzake de Vlaamse beweging is het opmerkelijkste wapenfeit van De Vlaamse Gids de propagandavoering voor de vernederlandsing van het hoger onderwijs Hoger onderwijs De evolutie van het Vlaamse hoger onderwijs werd gekenmerkt door een moeizame vernederlandsingspolitiek, gaande van het vroegste verschijnen van Nederlandstalig onderwijs tot de integrale... Lees meer . Dit is niet verwonderlijk, aangezien voortrekker Max Rooses voorzitter was geweest van de Eerste Hoogeschoolcommissie Vlaamsche Hoogeschoolcommissie Lees meer (1896-1901). Al in de eerste jaargang van het tijdschrift (1905) werd een voordracht van de econoom Lodewijk de Raet De Raet, Lodewijk Lodewijk de Raet (1870-1914) was een econoom en ambtenaar die in belangrijke mate bijdroeg aan de theorievorming over de Vlaamse beweging en deze van een sociaaleconomisch denkraam voorza... Lees meer voor de Gentse afdeling van het Algemeen-Nederlandsch Verbond Algemeen-Nederlands Verbond (ANV) Het Algemeen-Nederlands Verbond (ANV) werd in 1895 opgericht. Aanvankelijk behartigde het de belangen van de Nederlandse taal. Later en tot op de dag van vandaag ijvert het voor de brede ... Lees meer gepubliceerd. De Raet was van mening dat ‘De Vlaamsche Beweging niet op te lossen [is] langs sentimenteelen weg, maar [dat ze] enkel langs economischen weg haar einddoel [kan] bereiken.’ Hij achtte het daarom noodzakelijk om ook het hoger technisch onderwijs te vernederlandsen en Nederlandstalige faculteiten voor hoger handel- en landbouwonderwijs op te richten. Daarmee was het voorstel van De Raet radicaler dan dat van Julius Mac Leod Mac Leod, Julius Julius Mac Leod (1857-1919) was hoogleraar plantkunde aan de Gentse universiteit en een Vlaamsgezinde progressieve liberaal. Hij was een belangrijke pleitbezorger van de vernederlandsing ... Lees meer , die het uiteindelijke rapport van de eerste commissie had geschreven. Niet alleen de Gentse universiteit zelf (stelsel-Mac Leod), maar ook de technische hogescholen moesten uitsluitend Nederlandstalig worden (zie Hoger onderwijs Gent Hoger onderwijs in Gent Met de vernederlandsing in 1930 als hoogtepunt is de Gentse universiteit een belangrijk strijdpunt geweest in de Vlaamse beweging. Van het Latijn uit 1817 tot het Engels van vandaag: het ... Lees meer ). Een jaar later zou Rooses zelf in De Vlaamse Gids de noodzaak van Nederlandstalig hoger onderwijs onderstrepen. De ‘opwekking van den Vlaming in den Vlaming’ moest via het onderwijs geschieden, en een verbetering van het onderwijs kon enkel via de pers afgedwongen worden. Met andere woorden had ook De Vlaamse Gids hier volgens hem een grote rol te spelen.

In 1907 werd de Tweede Hoogeschoolcommissie opgericht onder impuls van Rooses en De Raet. Het verslag van De Raet in 1909, dat pleitte voor volledige vernederlandsing van de Gentse Universiteit en de technische hogescholen, werd uitvoerig verkondigd in De Vlaamse Gids. In 1911 en 1912 werden op basis van dat rapport wetsvoorstellen ingediend in het parlement, maar de Eerste Wereldoorlog gooide roet in het eten. Na de oorlog werd in 1920 een nieuwe Hoogeschoolcommissie in het leven geroepen, wat uiteindelijk zou uitmonden in een trapsgewijze vernederlandsing. In 1925 voerde Julius Hoste (jr.) Hoste, Julius (jr.) Julius Hoste jr. (1884-1954) was een Vlaamsgezinde liberaal die actief was in de pers en de politiek. Hij behoort tot de kopstukken van de Vlaamse beweging. Lees meer in De Vlaamse Gids propaganda voor de vernederlandsing die aan de gang was (voltooid in 1930). Studenten konden in deze periode kiezen in welke taal ze onderwijs wilden genieten. In het artikel ‘De Vlaamsche Hoogeschool in wording te Gent’ sprak Hoste de studenten in spe aan:

'Wellicht hebt ge, na ernstig gewetensonderzoek en in overleg met uwe ouders en leeraars, reeds het vak gekozen, waarin ge denkt te gaan studeeren. Ge hebt rekening gehouden met uwe voorliefde en uw aanleg. Goed zóó. Maar hebt ge ook, uw Vlaamsche overtuiging getrouw, u zelf af gevraagd in welke taal ge nu verder zult studeeren?
Ge hebt waarschijnlijk reeds hooren spreken van ‘boycot’ van het Vlaamsch regiem der Staatsuniversiteit, te Gent. Zult ge gehoor geven aan de inblazingen van onverantwoordelijke, verbitterde extremistische dwepers of van belanghebbende ‘franskiljons’, die met een roerende eensgezindheid samenwerken om aan de gezonde Vlaamsche beweging en aan de inrichting van een volledig Vlaamsch hooger onderwijs den grootsten ondienst te bewijzen door het Fransch regiem te helpen bevolken?'

In de jaren 1920 werden er in De Vlaamse Gids veel minder artikels over de Belgische politiek en de Vlaamse beweging gepubliceerd. Waarschijnlijk wilde de redactie voorzichtig zijn vanwege de smet van collaboratie Collaboratie Collaboratie verwijst naar de samenwerking met de bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog, in casu van het Vlaams-nationalisme en een deel van de Vlaamse beweging. Lees meer die de Vlaamse beweging had gecompromitteerd. Daarnaast waren de meest uitgesproken flaminganten van het blad overleden – Rooses en Fredericq – of vertrokken – De Mont. Bovendien waren er weinig ophefmakende politieke kwesties in die jaren, was het economisch klimaat zeer gunstig en werden er enkele belangrijke Vlaamse eisen ingewilligd, zoals de wet op taalgebruik in bestuurszaken van 1921 en de vernederlandsing van het hoger onderwijs.

In de jaren 30 voerde het tijdschrift campagne tegen de radicaal-rechtse Rechts-radicalisme De rechts-radicale traditie begon toen het Vlaams-nationalisme in het interbellum koos voor Nieuwe Orde en collaboratie. Na de oorlog evolueerde radicaal-rechts in Vlaanderen van nostalgi... Lees meer Vlaams-nationalisten en de aanhangers van de Groot-Nederlandse Groot-Nederland Groot-Nederland is een politiek en cultureel begrip dat respectievelijk staat voor een staatkundige vereniging van België of Vlaanderen met Nederland en de culturele en taalkundige samen... Lees meer of Aldietse Aldietse beweging De Aldietse Beweging van Constant J. Hansen streefde vanaf de 19de eeuw naar een taalkundige versmelting van het Nederlands met het Platduits. Ze slaagde erin het Nederduits onder de aan... Lees meer visie. Zo werd een toespraak van liberale senator en redactielid Arthur Vanderpoorten Vanderpoorten, Arthur Arthur Vanderpoorten (1884-1945) was een Vlaamsgezinde liberale politicus. Tijdens het interbellum speelde hij een belangrijke rol in de vernederlandsing van het onderwijs en in de uitbou... Lees meer voor het Willemsfondscongres in 1937 gepubliceerd, waarin hij zich uitsprak tegen de politieke scheiding van Vlaanderen en Wallonië. Vanderpoorten vond het behoud van de democratie even belangrijk als de Vlaamse beweging en uitte enige vrees tegenover extreemrechts als gevaar voor de democratie:

'Wij willen ons Vlaamsch-zijn een vasten grondslag geven, zonder daarom sociale, economische, politieke of filosofische dierbare waarden te offeren. Een ultramontaansch of een Hitleriaansch Vlaamsch Vlaanderen schrikt ons evenzeer af als een franskiljonsch België.Er zijn waarden die vergroeid zijn met het diepste van ons gemoed. Gelijkwaardig onder hen zijn onze vrijzinnigheid, onze volksgezondheid en onze Vlaamschgezindheid.'

Na 1945

Hoewel De Vlaamsche Gids in augustus 1940 tijdens de 28ste jaargang door de Duitsers verboden werd, startte men na de oorlog de telling van de jaargangen merkwaardig genoeg vanaf jaargang dertig. Na de onderbreking was de redactie in 1945 samengesteld uit André de Ridder De Ridder, André André de Ridder (1888-1961) was hoogleraar statistiek en financiële wetenschappen, romanschrijver en een invloedrijk kunstcriticus en -promotor. Lees meer , Hoste, Karel Jonckheere Jonckheere, Karel Karel Jonckheere (1906-1993) was een auteur en propagandist voor de Vlaamse letterkunde in binnen- en buitenland. Lees meer , Jan Schepens, Marcel Stijns Stijns, Marcel Marcel Stijns (1900-1967) was tussen 1936 en 1967 hoofdredacteur van Het Laatste Nieuws. Hij ijverde voor de erkenning van het Nederlands als cultuur- en onderwijstaal in Brussel en was a... Lees meer , Teirlinck, Jozef van Tichelen, Hans van Werveke Van Werveke, Hans De Gentse hoogleraar geschiedenis Hans van Werveke (1898-1974) was gedurende bijna een halve eeuw een boegbeeld van het sociaal voelend, niet partijpolitiek en Vlaamsgezind liberalisme.... Lees meer en Verdeyen. Van 1945 tot 1961 was Schepens uit Brugge redactiesecretaris.

Sedert 1945 is het blad herhaaldelijk van uiterlijk veranderd en werd de redactie geleidelijk aangepast en aangevuld. Uitgeverij en drukkerij Het Laatste Nieuws en uitgeverij Hoste stonden na de oorlog voor de productie in. Als nieuwe redactieleden trok men in 1954 onder meer Raymond Brulez Brulez, Raymond De letterkundige Raymond Brulez (1895-1972) maakte deel uit van een selecte groep francofiele Vlaamse auteurs die uitsluitend of hoofdzakelijk in het Nederlands publiceerden. Brulez maakt... Lees meer , Pieter Lambrechts Lambrechts, Pieter Lees meer , Mathieu Rutten en Jan Walravens aan. Deze laatste zou het secretariaat van 1961 tot 1965 waarnemen. Na het overlijden van Walravens werd Jaak Brouwers redactiesecretaris. Er werd veel aandacht besteed aan onderwijs Onderwijs Lees meer , muziek Muziek Lees meer in Vlaanderen, wetenschappen, vrijzinnige levensbeschouwing, de Vlaamse beweging, actuele plastische kunst en de toekomst van de Nederlandse taal Taal De ontwikkeling van het Nederlands vormde tot diep in de 20ste eeuw een fundamenteel aandachtspunt in de Vlaamse beweging. De wijze waarop het geschreven en gesproken Nederlands gehanteer... Lees meer . In themanummers werd geregeld het oeuvre van één auteur behandeld. Tot de nevenactiviteiten behoorden sedert 1947 de jaarlijkse Dagen van De Vlaamse Gids. Het waren ontmoetingsdagen voor medewerkers en lezers, met forumgesprekken over culturele problemen.

Van 1968 tot het einde in 2000

Vanaf 1968 werd De Vlaamse Gids op de persen van Antigoon in Antwerpen gedrukt. De uitgever was J. Hoste en de eindredactie bestond uit Frans Strieleman, met Fernand Papon, Willem M. Roggeman en Marcel van der Bruggen. Sinds dat jaar kregen leden van het Willemsfonds een abonnement op het tijdschrift aan een gunsttarief. Vanaf 1973 werd de samenwerking met het Willemsfonds terug expliciet in het blad vermeld. In 1972 werd immers de uitgave van De Schakel, het ledenblad van het Willemsfonds, stopgezet en het systeem van premieboeken verlaten. Een lidmaatschap van het Willemsfonds zou vanaf dan automatisch recht geven op een abonnement van De Vlaamse Gids. Het uitgeven van het blad woog evenwel op het budget en dat zorgde ervoor dat het lidgeld in de loop der jaren duurder werd. Bovendien kreeg het hoofdbestuur van het Willemsfonds kritiek vanuit de afdelingen, die het tijdschrift te ‘literair-hermetisch’ vonden. Door de hoge kosten werd in 1975 het aantal afleveringen per jaar weer gehalveerd: De Vlaamse Gids was vanaf dan terug een tweemaandelijks tijdschrift.

Vanaf 1979 stond de Stichting De Vlaamse Gids in voor beheer en directie. Tussen 1985 en 1993 werd in het blad een tweede periodiek opgenomen, Boek en Bibliotheek. Tweemaandelijks tijdschrift van de Bibliotheekvereniging van het Willemsfonds. Ondanks het feit dat het blad in 1994 een nieuwe vormgeving en een nieuwe onafhankelijke redactie kreeg, viel in 2000 uiteindelijk het doek over De Vlaamse Gids.