Vereniging Algemeen Nederlands (VAN)

Van Vereeniging voor Beschaafde Nederlandsche Uitspraak naar Vereniging Algemeen Nederlands (1913-1979)

In de loop van de 20ste eeuw kende Vlaanderen meerdere taalverenigingen die als doel hadden het A(B)N (afkorting van ‘Algemeen (Beschaafd) Nederlands’) te verbreiden en ‘correct’ en ‘zuiver’ Nederlands taalgebruik te bevorderen. Op 14 juni 1913 werd in Antwerpen de Vereeniging voor Beschaafde Nederlandsche Uitspraak (VBNU) opgericht. Op 24 juli 1913 had de eerste algemene vergadering plaats met als voorzitter Antoon Jacob Jacob, Antoon Antoon Jacob (1889-1947) was een atheneumleraar en later hoogleraar in Hamburg en Gent. Hij was actief bij activistische tijdschriften, nadien in de amnestiebeweging en later de culturele... Lees meer , als secretaris Eugène de Bock De Bock, Eugène Eugène de Bock (1889-1981) was een Vlaamse uitgever en auteur. Hij was de oprichter en directeur van uitgeverij De Sikkel en stichtte ook mee de Vereniging ter bevordering van het Vlaamse... Lees meer en als raadsleden onder meer Abraham Hans Hans, Abraham Abraham Hans (1882-1939) was een protestants volksschrijver, journalist en gematigd flamingant. Met zijn Kinderbibliotheek, volksromans en reportages stimuleerde hij de leescultuur in Vla... Lees meer , Jozef Muls Muls, Jozef Jozef Muls (1882-1961) was een Vlaamsgezinde kunsthistoricus, die onder meer de drijvende kracht was van het culturele tijdschrift Vlaamsche Arbeid en tussen 1929 en 1940 als conservator ... Lees meer en August Borms Borms, August August Borms (1878-1946) speelde een prominente rol in de activistische collaboratie tijdens de Eerste Wereldoorlog en groeide nadien uit tot hét symbool van de amnestiebeweging, die een ... Lees meer . In Gent werd al spoedig een afdeling gevormd met onder meer Jozef Goossenaerts Goossenaerts, Jozef Jozef Goossenaerts (1882-1963) was een Vlaams-nationalistische duivel-doet-al, die gedurende meer dan een halve eeuw betrokken was bij uiteenlopende socioculturele, (partij)politieke en i... Lees meer , Oscar de Gruyter De Gruyter, Oscar Theatermaker Oscar de Gruyter (1885-1929) lag aan de basis van de in flamingantische middens legendarische gezelschappen het Fronttoneel en het Vlaamsche Volkstooneel, dat hij begin jaren... Lees meer en Roza de Guchtenaere De Guchtenaere, Rosa Rosa de Guchtenaere (1875-1942) was een Vlaams-nationalistisch activiste, onderwijzeres en feministe. Ze engageerde zich voor talrijke anti-Belgische comités en verwierf bekendheid als pr... Lees meer . De vereniging gaf het tijdschrift Mededeelingen van de VBNU uit, waarvan drie nummers zijn verschenen (november 1913, februari en juli 1914). De nadruk lag bij de VBNU vooral op het ‘verspreiden van het goede woord’, waarmee het stimuleren van een beschaafde uitspraak werd bedoeld. Als gevolg van de Eerste Wereldoorlog staakte de vereniging haar activiteiten.

Het duurde tot november 1932 tot in Antwerpen een nieuwe vereniging werd opgericht met als naam Vereeniging voor Beschaafde Omgangstaal (VBO). De voorzitter was Modest Lauwerijs Lauwerijs, Modest Modest Lauwerijs (1887-1967) was een Vlaamsgezinde voordrachtkunstenaar en acteur. Hij was leraar aan het Conservatorium in Antwerpen. Ook promootte hij het gebruik van het ABN. Lees meer , ondervoorzitters waren de letterkundigen Morris de Ketelaere en Germaan Dewijze. Vanaf 1936 gaf ze een maandblad uit, waarin Dewijze een rubriek ’Spreek en schrijf weer Nederlandsch’ verzorgde en waarvan de taalkundige Constant Peeters Peeters, Constant Constant Peeters (1880-1951) was tijdens de Eerste Wereldoorlog betrokken bij het activisme. Daarna was hij vooral actief als taalkundige. Zijn bekendste publicatie is zijn Neerlandsche T... Lees meer de vaste medewerker was. In 1939 werd dit maandblad het tijdschrift Stijl en Volk, met de programmatische ondertitel: ‘Orgaan van de VBO ter bevordering van den groei naar stijl in den privaten en openbaren levensvorm van ons Volk.’ Hoofdredacteur was Albert Jacobs. De eerste VBO verdween bij het eind van de Tweede Wereldoorlog Tweede Wereldoorlog De Tweede Wereldoorlog werd in Vlaanderen getekend door de onvoorwaardelijke collaboratie van het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV). De samenwerking met de bezetter en de bestraffing erva... Lees meer , mede doordat sommige bestuurders bij de collaboratie Collaboratie Collaboratie verwijst naar de samenwerking met de bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog, in casu van het Vlaams-nationalisme en een deel van de Vlaamse beweging. Lees meer betrokken waren geweest.

De tweede Vereniging voor Beschaafde Omgangstaal (VBO) ontstond als direct gevolg van een studievergadering in Brussel op 12 juli 1947 van het August Vermeylenfonds August Vermeylenfonds (AVF) Het August Vermeylenfonds, een socialistisch geïnspireerde, Vlaamsgezinde cultuurvereniging, werd opgericht in 1945. Lees meer met vertegenwoordigers van het Davidsfonds Davidsfonds (DF) Het Davidsfonds is een katholieke Vlaamse cultuurvereniging, die werd opgericht in januari 1875. Lees meer en het Willemsfonds Willemsfonds (WF) Het Willemsfonds (1851-heden) is een liberaal-vrijzinnige culturele vereniging en drukkingsgroep die het gebruik van het Nederlands promoot en ondersteunt. Lees meer . Toen werd de basis gelegd voor ‘een nieuw organisme, dat buiten alle politieke of filosofische bedoelingen in het Vlaamse land het spreken van de algemene omgangstaal zal bevorderen’. De stichting van de pluralistische vereniging vond plaats op 13 maart 1948. Het bestuur bestond uit voorzitter Willem Pée Pée, Willem De Vlaamsgezinde socialist Willem Pée (1903-1986) was hoogleraar Nederlandse taalkunde en dialectologie, achtereenvolgens aan de universiteiten van Luik en Gent. Lees meer , ondervoorzitter Jozef Leenen Leenen, Jozef Jozef Leenen (1891-1976) was een leraar en dialectoloog. Hij was onder andere ook ondervoorzitter van de Vereniging voor Beschaafde Omgangstaal. Lees meer , en secretaris Paul van de Velde. In een oproep in december 1948 heette het: ‘De werkelijk levende nationale taal, het machtig natuurlijk bindmiddel tussen alle streken en standen is elders (namelijk in Nederland Nederland Nederland is met Vlaanderen verbonden door de economische infrastructuur, de taal en de geschiedenis. Vanaf eind 18de eeuw kreeg die verbondenheid in taal en cultuur op uiteenlopende mani... Lees meer ) als vanzelf tot stand gekomen: bij ons (in Vlaanderen) zal dat nog veel opzettelijke bemoeiing en inspanning vergen.’ De VBO stelde zich daarom tot doel om wat toen het Algemeen Beschaafd Nederlands Standaardtaal De standaardtaal is het product van renaissancistische opvattingen over taal en het resultaat van een reeks concrete taalinterventies. In het Nederlandse taalgebied leidde dit naar een St... Lees meer (ABN) genoemd werd, breed ingang te doen vinden als mondelinge omgangstaal en ging in tegen de heersende plaats van het dialect in het dagelijkse leven in Vlaanderen.

Vanaf 1951 werd een eigen tijdschrift Nu Nog uitgegeven en in 1953 werd ook de inmiddels in Brussel opgerichte Vereniging voor Beschaafd Nederlands opgenomen, waarvan Everard Verachtert de voorzitter en Jo Dejaeger-Wolff de algemeen secretaresse was. De statuten omschreven het doel van de VBO als ’de verbreiding van het algemeen Nederlands in de mondelinge omgang en in het algemeen de bevordering van het juiste taalgebruik’. Voor sommigen was de VBO niet militant genoeg en al in 1951 richtte een tiental leraars en scholieren de eerste ABN-kernen ABN-kernen De ABN-kernen (1951-1982) was een vereniging van en voor scholieren met het oog op de verspreiding van het Algemeen Beschaafd Nederlands-ABN. Lees meer op, die drastische taalzuivering Taalzuivering Taalzuivering is een proces in het streven naar een gestandaardiseerde eenheidstaal. In de Vlaamse casus is de taalnorm Noord-Nederlands en werd de taal gezuiverd van belgicismen, dialect... Lees meer sacties tegen het dialect voerden. De ABN-kernen verspreidden zich snel over heel Vlaanderen en Brussel.

De vernieuwde missie en werking van de Vereniging Algemeen Nederlands (1979-2002)

In de late jaren 1970 achtten de leden van de VBO het wenselijk om de vereniging en het tijdschrift aan te passen aan de geëvolueerde tijdsgeest. Mede onder invloed van de sociolinguïstiek en de variatietaalkunde won de zienswijze bijval dat het steeds moeilijker werd om standaardtaalgebruik gelijk te stellen aan ‘beschaafd’ taalgebruik en dialect als ‘onbeschaafd’ te betitelen. De VBO werd bovendien regelmatig verward met een andere VBO: het Verbond der Belgische Ondernemingen. De vereniging doopte zich daarom in 1979 om tot ‘Vereniging Algemeen Nederlands’ en paste de naam van haar tijdschrift aan naar Nederlands van nu. In het vernieuwde tijdschrift beschreef hoofdredacteur Stijn Verrept het programma van de VAN in het artikel ‘De derde fase in de ontwikkeling naar een algemene taal?’ (1979): na de zorg voor de ‘beschaafde’ uitspraak en die voor de ‘beschaafde’ omgangstaal in eerdere fasen, werd het doel nu ‘als volwaardige partner mee te bouwen aan de taal van de lage landen bij de zee’.

De VBO/VAN organiseerde de ABN-veertiendaagse, vanaf 1954 de ABN-week en in de jaren 1980 en de jaren 1990 een jaarlijkse Taaldag. In 1958 hield de VBO een Nederlands taalcongres op de wereldtentoonstelling Wereldtentoonstelling van 1958 Naar aanleiding van de ondervertegenwoordiging van Nederlandstaligen bij de organisatie van de Wereldtentoonstelling van 1958 in Brussel ontstond commotie vanuit het flamingantische midde... Lees meer in Brussel met als thema Het Nederlands als communicatietaal in wereldverband, waarvan de verslagen in een congresbochure gepubliceerd werden. Met de steun van de Nederlandse Taalunie Nederlandse Taalunie De Nederlandse Taalunie (1980) is een kennis- en beleidsorganisatie die verantwoordelijk is voor het stimuleren, ontwikkelen en uitvoeren van het gezamenlijk taalbeleid voor het Nederland... Lees meer werd om de twee jaar een taalcongres gehouden – de Taalunie organiseert dit tot heden –, telkens gewijd aan een aspect van het Nederlands en zijn gebruik. Op de taalcongressen werden thema’s aangesneden als het Nederlands in Europa, vakterminologie in het Nederlands, de rechtstaal en communicatie van de overheid naar de burger en het Nederlands in het onderwijs. Vertakt over afdelingen in alle Vlaamse provincies en in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest Brussels Hoofdstedelijk Gewest Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest werd opgericht in 1989. Het wordt bestuurd door de Brusselse Hoofdstedelijke Raad en de Brusselse regering. Lees meer vanaf 1992 zette de VAN evenementen op het getouw: welsprekendheids- en declamatietoernooien (onder andere in Leuven, het Herman Teirlinck Teirlinck, Herman Herman Teirlinck (1879-1967) was een Vlaamse prozaschrijver en toneelvernieuwer, die onder andere als raadsheer van de koning en directeur van de Nationale Hogere School voor Bouw- en Sie... Lees meer -toernooi in Brussel, het Jacob van Maerlanttoernooi in Brugge), vertelwedstrijden en taalquizzen voor de jeugd, debatavonden, voordrachten voor personeel in de openbare diensten en de bedrijfswereld Bedrijfsleven Onder impuls van intellectuelen, ondernemers en gesalarieerde kaders verkreeg de Vlaamse beweging een economische oriëntatie. De uitbouw van een Vlaams bedrijfsleven behelsde een politiek... Lees meer , werkgroepen voor het lager onderwijs, poëzieschrijfwedstrijden, leesclubs, de tweejaarlijkse Gouden-Veerwedstrijd voor de beste commerciële teksten (thans uitgereikt door een vzw), enzovoort. De afdeling Oost-Vlaanderen publiceerde van 1972 tot 2008 een tijdschriftje Algemeen Nederlands en Onderwijs.

De VBO en VAN werden geleid door onder andere de professoren Nederlandse Taalkunde Willem Pé en Valeer Frits Vanacker en de filologen Frans Debrabandere en René Haeseryn. De VAN onderhield nauwe betrekkingen met het Nederlandse Genootschap Onze Taal, dat vandaag nog steeds actief is.

Tegen het einde van de 20ste eeuw was de interesse voor taalzorg en taalzuivering sterk gedaald. De VAN vond niet meer de nodige medewerkers en vrijwilligers. In plaats van afdelingen in elke Vlaamse provincie waren die er enkel nog in Oost-Vlaanderen, Antwerpen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Schaalvergroting en fusie met initiatieven die dezelfde missie hadden, bleken noodzakelijk. Bovendien groeide de ambitie het algemeen Nederlandse ideaal in een ruimere culturele context te plaatsen en de ‘integratie van de noordelijke en zuidelijke Nederlanden te bevorderen’, met de taal Taal De ontwikkeling van het Nederlands vormde tot diep in de 20ste eeuw een fundamenteel aandachtspunt in de Vlaamse beweging. De wijze waarop het geschreven en gesproken Nederlands gehanteer... Lees meer als belangrijkste verbindingsstuk. In 2002 ging onder impuls van voorzitter Frans Debrabandere de VAN zonder veel ruchtbaarheid op in het pluralistische Algemeen-Nederlands Verbond Algemeen-Nederlands Verbond (ANV) Het Algemeen-Nederlands Verbond (ANV) werd in 1895 opgericht. Aanvankelijk behartigde het de belangen van de Nederlandse taal. Later en tot op de dag van vandaag ijvert het voor de brede ... Lees meer (ANV). Na vijftig jaargangen fusioneerde het tijdschrift Nederlands van Nu begin 2003 met Neerlandia Neerlandia Neerlandia, gesticht door Hippoliet Meert in 1896, werd in 1897 de spreekbuis van het Algemeen-Nederlands Verbond (ANV). Na verloop van tijd werd Neerlandia een zelfstandig kwartaalperiod... Lees meer , Nederlands-Vlaams tijdschrift voor taal, cultuur en maatschappij van het ANV. Toen de afdeling van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest als vzw in november 2004 formeel ontbonden werd, klonk teleurgesteld dat dit moest gebeuren ‘wegens gebrek aan belangstelling voor welsprekendheidstornooien vanwege de scholen en de leerlingen’.

De archieven van het VAN worden bewaard in het Letterenhuis Letterenhuis Het Letterenhuis in Antwerpen werd in 1933 opgericht en is verantwoordelijk voor het conserveren en ontsluiten van het literaire erfgoed in Vlaanderen. Het archiveert literaire nalatensch... Lees meer , een aantal tijdschriften en brochures (van de taalkundige congressen tussen 1980 en 1992) berusten in het ADVN ADVN | archief voor nationale bewegingen (ADVN) Het ADVN | archief voor nationale bewegingen (Antwerpen), opgericht in 1984, is een archief en onderzoekscentrum betreffende de Vlaamse beweging en andere nationale bewegingen in Europa. ... Lees meer . Hoewel de ABN-acties, de VBO en de VAN er slechts gedeeltelijk in geslaagd zijn om een veralgemeend gebruik van de Nederlandse standaardtaal Standaardtaal De standaardtaal is het product van renaissancistische opvattingen over taal en het resultaat van een reeks concrete taalinterventies. In het Nederlandse taalgebied leidde dit naar een St... Lees meer in Vlaanderen te bereiken, hebben ze volgens hedendaagse taalkundigen het Vlaamse taallandschap fundamenteel bijgestuurd, met effecten tot op vandaag.